દેશના રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ્’ના અપમાનને કાયદાકીય રીતે દંડનીય બનાવવાની દિશામાં કેન્દ્ર સરકારે મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો હોવાનું સામે આવ્યું છે.
અહેવાલો અનુસાર કેન્દ્રીય કેબિનેટે ‘પ્રિવેન્શન ઑફ ઇન્સલ્ટ્સ ટુ નેશનલ ઓનર એક્ટ, 1971’ એટલે કે રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ અધિનિયમમાં સુધારો કરવાના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી છે.
પ્રસ્તાવિત સુધારા બાદ ‘વંદે માતરમ્’ના ગાનને જાણીજોઈને અટકાવવું, ગાન દરમિયાન ખલેલ પહોંચાડવી અથવા તેના પ્રત્યે ઇરાદાપૂર્વક અપમાનજનક વર્તન કરવું દંડનીય ગુનો બની શકે છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર આ માટે હાલ રાષ્ટ્રગીતના ગાનમાં અવરોધ માટે લાગુ પડતી જ સજા રાખવાનો પ્રસ્તાવ છે.
હાલનો કાયદો શું કહે છે?
‘પ્રિવેન્શન ઑફ ઇન્સલ્ટ્સ ટુ નેશનલ ઓનર એક્ટ, 1971’ હાલમાં ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજ, બંધારણ અને રાષ્ટ્રગીતના અપમાન સામે કાયદાકીય સુરક્ષા આપે છે.
India Code પર ઉપલબ્ધ વર્તમાન અધિનિયમમાં ચાર મુખ્ય કલમો છે. તેમાં કલમ 2 રાષ્ટ્રધ્વજ અને ભારતીય બંધારણના અપમાન સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે કલમ 3 રાષ્ટ્રગીતના ગાનને ઇરાદાપૂર્વક અટકાવવા અથવા ગાન કરતી સભામાં ખલેલ પહોંચાડવા અંગે છે. વર્તમાન પ્રકાશિત કાયદામાં ‘વંદે માતરમ્’નો સમાવેશ હજુ દેખાતો નથી.
એટલે કેબિનેટની મંજૂરી મળ્યાના અહેવાલ હોવા છતાં સુધારો સંસદમાં પસાર થઈ કાયદાનું સ્વરૂપ ન લે ત્યાં સુધી હાલની કાનૂની સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર ગણાશે નહીં.
અપમાન કે ગાનમાં અવરોધ બદલ ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલ
વર્તમાન કાયદાની કલમ 3 મુજબ કોઈ વ્યક્તિ જાણીજોઈને ભારતીય રાષ્ટ્રગીતનું ગાન અટકાવે અથવા ગાન કરતી સભામાં ખલેલ ઊભી કરે તો તેને વધુમાં વધુ ત્રણ વર્ષની જેલ, દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે.
પ્રસ્તાવિત સુધારો પસાર થાય તો આ જ કાયદાકીય સુરક્ષા ‘વંદે માતરમ્’ના ગાન માટે પણ લાગુ થઈ શકે છે. એટલે રાષ્ટ્રીય ગીતના ગાનમાં ઇરાદાપૂર્વક વિક્ષેપ ઊભો કરવો પણ મહત્તમ ત્રણ વર્ષની સજાને પાત્ર બની શકે છે.
‘વંદે માતરમ્’ ફરજિયાત બનાવવાનો પ્રસ્તાવ નથી
પ્રસ્તાવિત સુધારા અંગે સૌથી અગત્યની બાબત એ છે કે તેનો ઉદ્દેશ દરેક નાગરિક માટે ‘વંદે માતરમ્’ ગાવું ફરજિયાત બનાવવાનો હોવાનું ઉપલબ્ધ અહેવાલોમાં કહેવામાં આવ્યું નથી.
સુધારાનો મુખ્ય હેતુ ગીતના ઇરાદાપૂર્વકના અપમાન અને તેના ગાનમાં જાણીજોઈને અવરોધ સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવાની જોગવાઈ ઊભી કરવાનો છે. અર્થાત્ કોઈ વ્યક્તિ ગીત ન ગાય તે અને કોઈ વ્યક્તિ ગીતના ગાનને ઇરાદાપૂર્વક રોકે અથવા તેમાં વિક્ષેપ કરે તે બંને સ્થિતિ કાયદાની દૃષ્ટિએ અલગ હોઈ શકે છે.
કેબિનેટની મંજૂરી બાદ હવે સંસદની મહોર જરૂરી
કેબિનેટ કોઈ કાયદામાં સુધારો કરવાના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપે તે પછી સંબંધિત સુધારા બિલ લોકસભા અથવા રાજ્યસભામાં રજૂ કરવામાં આવે છે.
સંસદના બંને ગૃહોમાં બિલ પસાર થયા બાદ તેને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી અને રાજપત્રમાં જાહેરનામું પ્રસિદ્ધ થયા પછી જ સુધારો અમલમાં આવે છે. તેથી હાલ આ નિર્ણયને “કાયદો લાગુ થઈ ગયો” તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નહીં બને. તે હજુ કાયદાકીય પ્રક્રિયાના અલગ-અલગ તબક્કામાંથી પસાર થવાનો છે.
ચોમાસુ સત્રમાં બિલ રજૂ થવાની શક્યતા
સંસદનું ચોમાસુ સત્ર 20 જુલાઈ 2026થી શરૂ થવાનું છે. પ્રસ્તાવિત સુધારા બિલને આ સત્રમાં રજૂ કરવામાં આવે તેવી ચર્ચા છે.
જોકે 16 જુલાઈ સુધી સામે આવેલા સંભવિત પાંચ નવા બિલોની યાદીમાં મુખ્યત્વે કરવેરા, ઉચ્ચ શિક્ષણ, ન્યાયિક અને અન્ય વહીવટી વિષયોના બિલનો ઉલ્લેખ હતો. તેમાં ‘વંદે માતરમ્’ સંબંધિત સુધારા બિલનો સ્પષ્ટ સમાવેશ દેખાયો નહોતો. આથી બિલ સત્રમાં રજૂ થશે તેવી શક્યતા છે, પરંતુ અંતિમ સત્તાવાર વિધાનકારી યાદી જ નિશ્ચિત માનવી પડશે.
‘વંદે માતરમ્’ના 150 વર્ષ પૂર્ણ થવાના પ્રસંગે અભિયાન
કેન્દ્રનો આ પ્રસ્તાવ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે ‘વંદે માતરમ્’ના 150 વર્ષ પૂર્ણ થવાના પ્રસંગે દેશભરમાં વિશેષ કાર્યક્રમો યોજાઈ રહ્યા છે.
કેન્દ્ર સરકારના વિવિધ મંત્રાલયો, સરકારી સંસ્થાઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ગીતના ઐતિહાસિક મહત્ત્વ, સ્વતંત્રતા આંદોલનમાં તેના યોગદાન અને રાષ્ટ્રીય ચેતનામાં તેની ભૂમિકા અંગે કાર્યક્રમો યોજવામાં આવી રહ્યા છે. અહેવાલો અનુસાર આ ઉજવણીની પૃષ્ઠભૂમિમાં જ રાષ્ટ્રીય ગીતને હાલના રાષ્ટ્રીય સન્માન સંબંધિત કાયદામાં સ્થાન આપવાની પ્રક્રિયા આગળ વધારવામાં આવી છે.
બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે લખ્યું હતું ‘વંદે માતરમ્’
‘વંદે માતરમ્’ની રચના બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે કરી હતી. આ ગીત તેમની પ્રખ્યાત બંગાળી નવલકથા ‘આનંદમઠ’માં સામેલ હતું.
સ્વતંત્રતા આંદોલન દરમિયાન ‘વંદે માતરમ્’ બ્રિટિશ શાસન સામે રાષ્ટ્રીય એકતા અને સ્વાભિમાનના સૂત્ર તરીકે ઉભર્યું હતું. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધિવેશનોમાં પણ તેનું ગાન થતું હતું.
વર્ષ 1937માં કોંગ્રેસના નેતાઓએ ગીતના પ્રથમ બે અંતરાનો જાહેર કાર્યક્રમોમાં ઉપયોગ કરવાની નીતિ સ્વીકારી હતી. સ્વતંત્રતા બાદ ‘વંદે માતરમ્’ને ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીતનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.
રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રીય ગીત વચ્ચે શું તફાવત છે?
‘જન ગણ મન’ ભારતનું રાષ્ટ્રગીત છે, જ્યારે ‘વંદે માતરમ્’ને રાષ્ટ્રીય ગીતનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે.
બંધારણ સભાના અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે 24 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ જણાવ્યું હતું કે ‘જન ગણ મન’ને રાષ્ટ્રગીત તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું છે અને ‘વંદે માતરમ્’ને સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં તેના ઐતિહાસિક યોગદાનને ધ્યાનમાં રાખીને સમાન સન્માન આપવામાં આવશે.
જોકે અત્યાર સુધી બંને માટે કાયદાકીય જોગવાઈ સમાન નહોતી. હાલનો 1971નો કાયદો સ્પષ્ટ રીતે રાષ્ટ્રગીતના ગાનમાં અવરોધને દંડનીય બનાવે છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય ગીતનો ઉલ્લેખ કરતો નથી. પ્રસ્તાવિત સુધારો આ તફાવત દૂર કરવાનો પ્રયાસ માનવામાં આવે છે.
જાણીજોઈને અપમાન સાબિત કરવું રહેશે
ફોજદારી કાયદામાં કોઈ કૃત્ય દંડનીય બનાવવા માટે ઘણી વખત આરોપીનો ઇરાદો મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
પ્રસ્તાવિત સુધારાની અંતિમ ભાષા હજુ જાહેર વિધાન તરીકે ઉપલબ્ધ નથી. પરંતુ અહેવાલોમાં તેનો સંબંધ ‘ઇન્ટેન્શનલ ઇન્સલ્ટ’ અને ‘ઇન્ટેન્શનલ ઓબ્સ્ટ્રક્શન’ સાથે જોડવામાં આવ્યો છે.
આથી માત્ર અજાણતાં થયેલી ભૂલ, ગીત ન આવડવું અથવા કાર્યક્રમમાં હાજર ન રહેવું આપમેળે ગુનો બનશે એવો અર્થ કાઢવો યોગ્ય નહીં બને. અંતિમ બિલની ભાષા અને સંસદમાં થનારી ચર્ચા બાદ જ ગુનાની ચોક્કસ વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ થશે.
કાયદાના દુરુપયોગ અંગે ચર્ચા થવાની સંભાવના
પ્રસ્તાવિત બિલ સંસદમાં રજૂ થયા બાદ રાષ્ટ્રીય સન્માન, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને ફોજદારી કાયદાના ઉપયોગને લઈને ચર્ચા થઈ શકે છે.
સમર્થકોનું માનવું હોઈ શકે છે કે સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતા રાષ્ટ્રીય ગીતને રાષ્ટ્રગીત જેવી કાયદાકીય સુરક્ષા મળવી જોઈએ.
બીજી તરફ કાનૂન નિષ્ણાતો અંતિમ બિલમાં “અપમાન”, “અવરોધ” અને “ખલેલ” જેવા શબ્દોની ચોક્કસ વ્યાખ્યા તથા કાયદાનો દુરુપયોગ ન થાય તે માટેની સુરક્ષા જોગવાઈઓ પર ધ્યાન આપી શકે છે.
હાલ શું કાયદેસર છે અને શું માત્ર પ્રસ્તાવ?
હાલની સ્થિતિમાં ‘પ્રિવેન્શન ઑફ ઇન્સલ્ટ્સ ટુ નેશનલ ઓનર એક્ટ, 1971’માં ‘વંદે માતરમ્’નો સ્પષ્ટ સમાવેશ થયો નથી.
કેબિનેટે સુધારાના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હોવાના અહેવાલ સામે આવ્યા છે, પરંતુ બિલ સંસદમાં રજૂ થવું, બંને ગૃહોમાં પસાર થવું અને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મેળવવી હજુ જરૂરી છે. તેથી હાલ કોઈ વ્યક્તિ સામે માત્ર આ પ્રસ્તાવના આધારે સુધારેલી જોગવાઈ હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે નહીં.
કેન્દ્ર સરકાર ‘વંદે માતરમ્’ને ભારતના રાષ્ટ્રગીત ‘જન ગણ મન’ના ગાનને મળતી કાયદાકીય સુરક્ષા જેવી જ સુરક્ષા આપવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે.
પ્રસ્તાવિત સુધારો પસાર થયા બાદ રાષ્ટ્રીય ગીતના ગાનને જાણીજોઈને અટકાવવું, ગાન કરતી સભામાં ખલેલ પહોંચાડવી અથવા કાયદામાં વ્યાખ્યાયિત રીતે તેનો અપમાન કરવો મહત્તમ ત્રણ વર્ષની જેલ, દંડ અથવા બંનેને પાત્ર બની શકે છે.
પરંતુ આ તબક્કે તે માત્ર કેબિનેટ દ્વારા મંજૂર કરાયેલો પ્રસ્તાવ છે. સંસદ અને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી બાદ જ તે કાયદો બનશે. બિલની અંતિમ ભાષા જાહેર થયા પછી જ તેના વ્યાપ, ગુનાની વ્યાખ્યા અને અમલીકરણ અંગે સંપૂર્ણ સ્પષ્ટતા થશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
