વિદેશી ફંડિંગને નિયંત્રિત કરતા Foreign Contribution (Regulation) Act એટલે કે FCRAને લઈને ફરી એકવાર રાજકીય વિવાદ તેજ બન્યો છે. કોંગ્રેસ સહિતના વિરોધ પક્ષો કેન્દ્રની મોદી સરકાર પર FCRAનો ઉપયોગ NGOs અને સિવિલ સોસાયટી સંગઠનો પર દબાણ વધારવા માટે થતો હોવાનો આરોપ લગાવી રહ્યા છે. બીજી તરફ કેન્દ્ર સરકારનો તર્ક છે કે વિદેશી ફંડની પારદર્શિતા, રાષ્ટ્રીય હિત અને નાણાંના ઉપયોગ પર દેખરેખ માટે કડક નિયમન જરૂરી છે.
આ વર્તમાન વિવાદ વચ્ચે FCRAનો લગભગ પાંચ દાયકાનો ઇતિહાસ પણ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. નોંધનીય છે કે આ કાયદાની શરૂઆત મોદી સરકાર દરમિયાન થઈ નહોતી. પ્રથમ FCRA 1976માં ઇન્દિરા ગાંધીના વડાપ્રધાન કાર્યકાળ દરમિયાન લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ અલગ-અલગ સરકારોએ તેમાં ફેરફાર કર્યા અને 2010માં UPA સરકાર દરમિયાન જૂના કાયદાના સ્થાને સંપૂર્ણ નવો FCRA અમલમાં આવ્યો. હાલ 2026માં પણ તેમાં નવા સુધારા પ્રસ્તાવિત છે.
1976માં ઇન્દિરા ગાંધી સરકાર લાવી હતી પ્રથમ FCRA
ભારતમાં Foreign Contribution Regulation Actનો પ્રથમ કાયદો 1976માં ઇન્દિરા ગાંધી સરકાર દરમિયાન આવ્યો હતો. તે સમય દેશમાં ઇમરજન્સીનો સમયગાળો હતો અને સરકાર રાજકીય તથા જાહેર જીવનમાં વિદેશી નાણાકીય પ્રભાવ પર નિયંત્રણ વધારવા માંગતી હતી.
કાયદાનો મુખ્ય હેતુ કેટલાક વ્યક્તિઓ, સંસ્થાઓ અને રાજકીય ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા લોકોને મળતા વિદેશી ફંડ તથા વિદેશી મહેમાનગતિને નિયમિત કરવાનો હતો.
પ્રથમ FCRA હેઠળ ચૂંટણી ઉમેદવારો, રાજકીય પક્ષો અને તેમના પદાધિકારીઓ સહિત જાહેર જીવનના કેટલાક વર્ગોને વિદેશી યોગદાન મેળવવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. બાદના FCRA કાયદામાં પણ ચૂંટણી ઉમેદવારો, રાજકીય પક્ષો, ન્યાયાધીશો, સરકારી કર્મચારીઓ અને કેટલીક મીડિયા કેટેગરી સહિતના વર્ગો માટે પ્રતિબંધની જોગવાઈ ચાલુ રહી.
રાજીવ ગાંધીના સમયમાં નિયમન વધુ સંસ્થાગત બન્યું
1980ના દાયકામાં રાજીવ ગાંધી સરકારના સમયમાં FCRAના માળખામાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો કરવામાં આવ્યા. આ સમયગાળામાં વિદેશી ફંડ મેળવતા સંગઠનો માટે નોંધણી અને સરકારી મંજૂરીની વ્યવસ્થા વધુ ઔપચારિક અને સંસ્થાગત બનાવવામાં આવી હતી.
આ સાથે વિદેશી યોગદાન મેળવનારા NGOs અને અન્ય સંસ્થાઓ પર ગૃહ મંત્રાલયની દેખરેખ વધુ મજબૂત બની. પરિણામે FCRA માત્ર વિદેશી ફંડ રોકવાનો કાયદો નહીં પરંતુ સંગઠનોની નોંધણી, રિપોર્ટિંગ અને નાણાકીય અનુપાલન માટેની સતત regulatory framework તરીકે વિકસ્યો.
2010માં મનમોહન સિંહ સરકારે લાવ્યો નવો FCRA
FCRAના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટો ફેરફાર 2010માં મનમોહન સિંહના નેતૃત્વવાળી UPA સરકાર દરમિયાન થયો. સંસદે Foreign Contribution (Regulation) Act, 2010 પસાર કરીને 1976ના જૂના કાયદાને બદલી નાંખ્યો.
નવા કાયદાનો હેતુ વિદેશી યોગદાન અને વિદેશી મહેમાનગતિના સ્વીકાર અને ઉપયોગને વધુ વ્યવસ્થિત રીતે નિયંત્રિત કરવાનો હતો, ખાસ કરીને એવી પ્રવૃત્તિઓમાં જ્યાં રાષ્ટ્રીય હિતને અસર થવાની શક્યતા હોય.
FCRA રજિસ્ટ્રેશન માટે 5 વર્ષની મુદત
2010ના નવા કાયદા હેઠળ FCRA પ્રમાણપત્ર માટે સમયમર્યાદિત નોંધણી વ્યવસ્થા અમલમાં આવી. સંગઠનોને નિર્ધારિત સમયાંતરે પોતાનું પ્રમાણપત્ર નવીકરણ કરાવવું જરૂરી બન્યું.
આ વ્યવસ્થાથી કેન્દ્ર સરકારને કોઈ સંસ્થાનું પાલન, નાણાકીય રેકોર્ડ અને નિયમોના અનુસરણની સમયાંતરે સમીક્ષા કરવાની વધુ તક મળી.
‘રાજકીય સ્વરૂપના સંગઠનો’ માટે પણ ખાસ જોગવાઈ
FCRA 2010ની ધારા 5 કેન્દ્ર સરકારને કોઈ સંગઠનને “organisation of a political nature” તરીકે જાહેર કરવા માટેની પ્રક્રિયા આપે છે. આવા સંગઠનો રાજકીય પક્ષ ન હોવા છતાં તેમની પ્રવૃત્તિઓ, કાર્યક્રમો અથવા રાજકીય જોડાણ જેવા પરિબળોના આધારે આ શ્રેણીમાં આવી શકે છે.
આ જોગવાઈને લઈને વર્ષોથી ચર્ચા ચાલી રહી છે. સિવિલ સોસાયટી જૂથોનું કહેવું છે કે તેની વ્યાખ્યા બહુ વ્યાપક ન થવી જોઈએ, જ્યારે સરકારનો તર્ક રહ્યો છે કે વિદેશી નાણાંથી દેશની રાજકીય પ્રક્રિયા પ્રભાવિત ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું જરૂરી છે.
વહીવટી ખર્ચ પર પણ મર્યાદા
2010ના મૂળ FCRA હેઠળ વિદેશી યોગદાનમાંથી વહીવટી ખર્ચ માટે 50 ટકા સુધીની મર્યાદા રાખવામાં આવી હતી. તેનાથી વધુ ખર્ચ કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારની પૂર્વમંજૂરી જરૂરી હતી.
પછી 2020ના સુધારા દ્વારા આ મર્યાદા ઘટાડીને 20 ટકા કરવામાં આવી હતી. એટલે હાલના નિયમોમાં વિદેશી યોગદાનનો મોટો હિસ્સો સીધો સંગઠનના ઘોષિત હેતુઓ માટે વાપરવો જરૂરી બને છે.
કુડનકુલમ આંદોલન દરમિયાન વિદેશી ફંડિંગ મુદ્દે મોટો વિવાદ
2011-12 દરમિયાન તમિલનાડુના કુડનકુલમ ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ સામે ચાલેલા વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન FCRAનો મુદ્દો રાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં આવ્યો હતો.
તત્કાલીન વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહે જાહેર રીતે જણાવ્યું હતું કે કેટલાક વિદેશી ફંડ મેળવનારા NGOs ભારતના પરમાણુ ઊર્જા કાર્યક્રમના વિરોધમાં સક્રિય હોવાનું તેમને લાગતું હતું. તેમના આ નિવેદનનો વિરોધ પણ થયો અને આંદોલનકારીઓએ આરોપોને પડકાર્યા હતા.
હજારો NGOsના FCRA રજિસ્ટ્રેશન સામે કાર્યવાહી
તે સમયગાળામાં ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા હજારો NGOsના FCRA રજિસ્ટ્રેશન રદ કરવાની કાર્યવાહી પણ થઈ હતી. 2012ના અહેવાલો મુજબ 4,139 સંસ્થાઓના FCRA રજિસ્ટ્રેશન રદ કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી મોટો હિસ્સો તમિલનાડુનો હતો. જોકે આ તમામ રદબાતલોને સીધા કુડનકુલમ આંદોલન સાથે જોડવી યોગ્ય નથી; વિવિધ સંસ્થાઓ સામે FCRA અનુપાલનના ઉલ્લંઘનના આધારે કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું હતું.
આ ઉદાહરણથી સ્પષ્ટ થાય છે કે FCRA હેઠળ NGOs સામે મોટા પાયે કાર્યવાહી માત્ર હાલની સરકાર દરમિયાન શરૂ થઈ નથી.
મોદી સરકાર દરમિયાન પણ થયા મોટા ફેરફારો
2014 પછીની ભાજપ સરકાર દરમિયાન FCRAનો અમલ વધુ કડક બનાવવામાં આવ્યો અને 2020માં મહત્વપૂર્ણ સુધારો લાવવામાં આવ્યો. તેમાં વહીવટી ખર્ચની મર્યાદા ઘટાડવા સહિતના નિયમોમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા.
સરકાર સતત એવો તર્ક કરતી રહી છે કે વિદેશી યોગદાનનો ઉપયોગ જે હેતુ માટે મળ્યો હોય તે જ હેતુ માટે થાય અને તેનો દુરુપયોગ ન થાય તે માટે ટ્રેકિંગ અને જવાબદારી જરૂરી છે.
FCRA Amendment Bill 2026માં શું છે?
2026માં કેન્દ્ર સરકારે વધુ એક Foreign Contribution (Regulation) Amendment Bill, 2026 રજૂ કર્યો છે. આ બિલ 25 માર્ચ 2026ના રોજ લોકસભામાં રજૂ થયું હતું.
પ્રસ્તાવિત સુધારાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ એવી સંસ્થાઓ સાથે સંબંધિત છે, જેમનું FCRA પ્રમાણપત્ર રદ થાય, સમાપ્ત થાય અથવા અન્ય કારણોસર અમલમાં ન રહે. આવા કિસ્સામાં વિદેશી યોગદાનથી ઉભી થયેલી રકમ અથવા સંપત્તિના દેખરેખ, વ્યવસ્થાપન અને નિકાલ માટે કાયદાકીય માળખું બનાવવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
આ બિલને લઈને વિરોધ પક્ષો અને કેટલાક ધાર્મિક તથા સામાજિક સંગઠનોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, જ્યારે કેન્દ્રએ કહ્યું છે કે કાયદાનો હેતુ વિદેશી ફંડના નિયમનને વધુ અસરકારક બનાવવાનો છે. 8 ઓગસ્ટ 2026 સુધી બિલને લઈને રાજકીય ચર્ચા ચાલુ છે.
કોંગ્રેસના વિરોધ વચ્ચે પોતાના શાસનકાળનો ઇતિહાસ પણ ચર્ચામાં
હાલ કોંગ્રેસ મોદી સરકાર સામે આરોપ લગાવી રહી છે કે FCRAના નિયમો NGOs અને સિવિલ સોસાયટી સંગઠનો માટે વધુ કડક બની રહ્યા છે અને અસહમતિ વ્યક્ત કરતી સંસ્થાઓ પર તેની અસર પડી શકે છે.
પરંતુ સાથે જ એ ઐતિહાસિક હકીકત પણ મહત્વપૂર્ણ છે કે FCRAની શરૂઆત કોંગ્રેસ સરકાર દરમિયાન થઈ હતી અને કોંગ્રેસના અલગ-અલગ વડાપ્રધાનોના કાર્યકાળમાં તેના નિયંત્રણો વધુ વિસ્તૃત થયા હતા.
ઇન્દિરા ગાંધીના સમયમાં 1976માં પ્રથમ કાયદો આવ્યો, રાજીવ ગાંધીના સમયમાં નિયમનનું માળખું વધુ મજબૂત બન્યું અને મનમોહન સિંહની UPA સરકારે 2010માં સમગ્ર કાયદાને નવા સ્વરૂપમાં લાગુ કર્યો.
FCRAનો મુદ્દો માત્ર BJP vs Congress પૂરતો નથી
FCRAને માત્ર એક પક્ષના રાજકીય હથિયાર તરીકે જોવાથી કાયદાનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ સમજાતો નથી. અલગ-અલગ સરકારોએ રાષ્ટ્રીય હિત, પારદર્શિતા અને વિદેશી નાણાકીય પ્રભાવને નિયંત્રિત કરવાનો તર્ક આપીને સમયાંતરે કાયદાને વધુ કડક બનાવ્યો છે.
બીજી તરફ સિવિલ સોસાયટી અને વિરોધ પક્ષોની દલીલ એ છે કે કડક નિયંત્રણો લાગુ કરતી વખતે NGOs, સામાજિક સંસ્થાઓ અને સરકારથી અસહમત જૂથોની સ્વતંત્ર કામગીરી પર અયોગ્ય અસર ન પડે તે પણ જરૂરી છે.
આથી વર્તમાન 2026ના FCRA વિવાદને સમજવા માટે માત્ર આજના રાજકીય આરોપ-પ્રત્યારોપ નહીં પરંતુ 1976થી અત્યાર સુધી કાયદામાં થયેલા ફેરફારો અને વિવિધ સરકારોના રેકોર્ડને પણ સાથે જોવો જરૂરી છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
