ભારતીય રેલવેના ઇતિહાસમાં ગ્રીન અને સ્વચ્છ પરિવહનના નવા યુગની શરૂઆત થઈ છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ શુક્રવાર, 17 જુલાઈ, 2026ના રોજ હરિયાણાના જીંદ રેલવે સ્ટેશનથી ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટ્રેનને લીલી ઝંડી આપી હતી.
‘નમો ગ્રીન રેલ’ નામની આ ટ્રેન હરિયાણાના જીંદ અને સોનીપત વચ્ચે દોડશે. વડાપ્રધાન કાર્યાલયે અગાઉ જાહેર કરેલા કાર્યક્રમ અનુસાર ટ્રેનને સવારે લગભગ 11 વાગ્યે જીંદથી ફ્લેગ ઓફ કરવામાં આવી હતી. આ પ્રોજેક્ટ ભારતની સ્વદેશી રેલ ટેક્નોલોજી, ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને પ્રદૂષણમુક્ત જાહેર પરિવહનની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
જીંદથી સોનીપત વચ્ચે દોડશે ‘નમો ગ્રીન રેલ’
ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન ઉત્તર રેલવેના જીંદ–સોનીપત સેક્શન પર ચલાવવામાં આવશે. આ રૂટ આશરે 89 કિલોમીટર લાંબો છે.
ભારતીય રેલવે દ્વારા જીંદ અને સોનીપત વચ્ચે નવી ટ્રેન સેવા શરૂ કરવા માટે સત્તાવાર પરિપત્ર પણ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. શરૂઆતના તબક્કામાં ટ્રેનના સંચાલન, ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમ, સલામતી અને રિફ્યુઅલિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર વિશેષ ટેક્નિકલ દેખરેખ રાખવામાં આવશે.
આ ટ્રેનની ઓપરેશનલ સ્પીડ આશરે 75 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક રાખવામાં આવી છે, જ્યારે તેનું ડિઝાઇન કરાયેલું મહત્તમ સ્પીડ લેવલ વધુ હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
#WATCH | Jind, Haryana: Union Minister of Railways, Ashwini Vaishnaw says, "… Prime Minister Narendra Modi will today flag off India's first hydrogen-powered train from Jind, Haryana. It is a proud moment for the country, especially for Indian engineers, as this complex… https://t.co/3gj21262no pic.twitter.com/rVqNnf09pp
— ANI (@ANI) July 17, 2026
ડીઝલ અથવા ઓવરહેડ વીજ પુરવઠા વિના કેવી રીતે ચાલશે?
નમો ગ્રીન રેલને ચલાવવા માટે પરંપરાગત ડીઝલ એન્જિનનો ઉપયોગ થતો નથી. તેને સતત ઓવરહેડ ઇલેક્ટ્રિક વાયરથી વીજળી મેળવવાની પણ જરૂર પડતી નથી.
જોકે ટ્રેન ટેક્નિકલ રીતે ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન મોટર્સથી જ ચાલે છે. તફાવત એટલો છે કે જરૂરી વીજળી બહારથી લેવાને બદલે ટ્રેનમાં લગાવેલા હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ્સ દ્વારા ટ્રેનની અંદર જ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે.
ફ્યુઅલ સેલમાં સંગ્રહિત હાઇડ્રોજન અને હવામાં રહેલા ઓક્સિજન વચ્ચે ઇલેક્ટ્રોકેમિકલ પ્રક્રિયા થાય છે. આ પ્રક્રિયાથી વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે, જે ટ્રેનની ટ્રેક્શન મોટર્સને ચલાવે છે.
હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ કેવી રીતે કામ કરે છે?
ટ્રેનમાં હાઇડ્રોજન ગેસને ખાસ રીતે તૈયાર કરાયેલા ઉચ્ચ દબાણવાળા ટેન્ક અથવા સિલિન્ડરમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. આ ગેસ ફ્યુઅલ સેલ સ્ટેક સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
ફ્યુઅલ સેલની અંદર હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનની નિયંત્રિત પ્રતિક્રિયા દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે. આ વીજળી ટ્રેનની નીચે આવેલી ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન મોટર્સ સુધી પહોંચે છે અને મોટર્સ વ્હીલ્સને ગતિ આપે છે.
ફ્યુઅલ સેલ આધારિત વાહનોમાં આ પ્રક્રિયાનો મુખ્ય બાય-પ્રોડક્ટ પાણી અને પાણીની વરાળ હોય છે. તેથી ટ્રેનમાંથી ડીઝલ એન્જિનની જેમ કાર્બનવાળો કાળો ધુમાડો કે ટેલપાઇપ પ્રદૂષણ બહાર આવતું નથી.
પરંતુ ટ્રેનનું કુલ કાર્બન ઉત્સર્જન હાઇડ્રોજન કઈ રીતે બનાવવામાં આવે છે તેના પર પણ આધાર રાખે છે. રિન્યુએબલ એનર્જીથી ઇલેક્ટ્રોલિસિસ દ્વારા બનાવવામાં આવેલું ગ્રીન હાઇડ્રોજન સમગ્ર પ્રોજેક્ટને વધુ પર્યાવરણમૈત્રી બનાવે છે.
#WATCH | Jind, Haryana: Prime Minister Narendra Modi flags off the country's first hydrogen-powered train from Jind to Sonipat
(Video source: DD) pic.twitter.com/kMQv2nBhOZ
— ANI (@ANI) July 17, 2026
2,400 કિલોવોટ શક્તિ ધરાવતી સ્વદેશી ટ્રેન
નમો ગ્રીન રેલના આગળ અને પાછળ એક-એક હાઇડ્રોજન પાવર કાર લગાવવામાં આવી છે. દરેક પાવર કારમાં આશરે 1,200 કિલોવોટ ક્ષમતાની ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમ છે.
આ રીતે બંને પાવર કાર મળીને લગભગ 2,400 કિલોવોટ એટલે કે 2.4 મેગાવોટ વીજશક્તિ ઉપલબ્ધ કરાવે છે. આ શક્તિ ટ્રેનને આગળ ધપાવવા ઉપરાંત એર કન્ડિશનિંગ, લાઇટિંગ, દરવાજા અને અન્ય ઓનબોર્ડ સિસ્ટમ માટે પણ ઉપયોગી બને છે. ટ્રેનને આશરે 3,200 હોર્સપાવર સમકક્ષ શક્તિ ધરાવતી સિસ્ટમ તરીકે પણ રજૂ કરવામાં આવી રહી છે.
કુલ 10 કોચ અને 2,600 મુસાફરોની ક્ષમતા
ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનમાં કુલ 10 કોચ છે. તેમાં આગળ અને પાછળ બે હાઇડ્રોજન પાવર કાર તેમજ વચ્ચે આઠ પેસેન્જર કોચ રાખવામાં આવ્યા છે. ટ્રેનમાં લગભગ 628 બેઠકો ઉપલબ્ધ હોવાનું અને સંપૂર્ણ પેસેન્જર ક્ષમતા આશરે 2,600 મુસાફરો સુધીની હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
આ વિશાળ ક્ષમતાને કારણે તેને વિશ્વની સૌથી મોટી અથવા સૌથી વધુ ક્ષમતાવાળી હાઇડ્રોજન ટ્રેનોમાંની એક ગણાવવામાં આવી રહી છે. જોકે ‘વિશ્વની સૌથી મોટી’ હોવાનો દાવો ક્ષમતા માપવાની પદ્ધતિ અને અન્ય દેશોના ટ્રેનસેટ સાથેની સરખામણી પર આધારિત રહેશે.
લિથિયમ-આયન બેટરી પણ કરશે મદદ
હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ઉપરાંત ટ્રેનમાં અદ્યતન બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ પણ રાખવામાં આવી છે. ફ્યુઅલ સેલ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી વધારાની વીજળી બેટરીમાં સંગ્રહિત કરી શકાય છે.
ટ્રેન જ્યારે સ્ટેશન પરથી ગતિ પકડે, ચઢાણવાળા ભાગમાંથી પસાર થાય અથવા અચાનક વધુ શક્તિની જરૂર પડે ત્યારે બેટરી ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમને વધારાનો પાવર સપોર્ટ આપે છે. ટ્રેનની બ્રેકિંગ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતી કેટલીક ઊર્જાને રિજનરેટિવ બ્રેકિંગ ટેક્નોલોજી દ્વારા ફરી બેટરીમાં સંગ્રહિત કરી શકાય છે. આ વ્યવસ્થા ટ્રેનની ઊર્જા કાર્યક્ષમતા વધારવામાં મદદરૂપ બને છે.
#WATCH | Jind, Haryana: Prime Minister Narendra Modi will flag off India's first hydrogen-powered train between Jind and Sonipat tomorrow
The train has been developed using indigenous technology. The train is powered by hydrogen fuel cell technology, which converts hydrogen into… pic.twitter.com/JUbWycjE9N
— ANI (@ANI) July 16, 2026
જીંદમાં મોટો હાઇડ્રોજન રિફ્યુઅલિંગ પ્લાન્ટ
હાઇડ્રોજન ટ્રેનના નિયમિત સંચાલન માટે જીંદમાં સમર્પિત હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને રિફ્યુઅલિંગ સુવિધા તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ પ્લાન્ટમાં પાણીના ઇલેક્ટ્રોલિસિસ દ્વારા હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન, ગેસનું શુદ્ધીકરણ, કમ્પ્રેશન, સ્ટોરેજ અને ટ્રેનમાં સુરક્ષિત રીતે રિફ્યુઅલિંગ કરવાની સુવિધાઓ સામેલ છે.
ઉત્તર રેલવેએ એપ્રિલ 2026 સુધી હાઇડ્રોજન ટ્રેનના ટ્રાયલ પૂર્ણ કર્યા હોવા અને જીંદ હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું હોવાનું જણાવ્યું હતું. હાઇડ્રોજન અત્યંત જ્વલનશીલ ગેસ હોવાથી પ્લાન્ટ અને ટ્રેનમાં ગેસ લીક ડિટેક્શન, તાપમાન નિયંત્રણ, ફાયર પ્રોટેક્શન અને ઇમર્જન્સી શટડાઉન જેવી વિશેષ સલામતી વ્યવસ્થાઓ રાખવામાં આવી છે.
સ્વદેશી ટેક્નોલોજીથી તૈયાર થઈ ટ્રેન
નમો ગ્રીન રેલને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ના મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે. આ ટ્રેનસેટનું નિર્માણ ચેન્નાઈની ઇન્ટિગ્રલ કોચ ફેક્ટરી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. તેના વિકાસમાં રિસર્ચ ડિઝાઇન એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન, ભારતીય રેલવેની ટેક્નિકલ ટીમો અને ભારતીય ઉદ્યોગ ભાગીદારોનું યોગદાન રહ્યું છે.
ટ્રેનની ડિઝાઇન ભારતીય હવામાન, વધુ મુસાફર ક્ષમતા, ધૂળ, ગરમી અને રેલવેના ભારે ઓપરેશનલ ઉપયોગને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવી છે.
ભારત હાઇડ્રોજન રેલ ટેક્નોલોજી ધરાવતા દેશોમાં સામેલ
આ ટ્રેન શરૂ થતાં ભારત હાઇડ્રોજન આધારિત રેલવે ટેક્નોલોજી વિકસાવનારા અને તેનો મુસાફર પરિવહનમાં ઉપયોગ કરનારા પસંદગીના દેશોમાં સામેલ થયું છે.
જર્મની, ચીન, ફ્રાન્સ, જાપાન અને અન્ય કેટલાક દેશોમાં હાઇડ્રોજન ટ્રેનના ટ્રાયલ, વિકાસ અથવા પેસેન્જર ઓપરેશન થઈ ચૂક્યાં છે. તેથી હાઇડ્રોજન ટ્રેન ધરાવતા દેશોની યાદી માત્ર અમેરિકા, જર્મની અને ચીન સુધી મર્યાદિત નથી. ભારતની વિશેષતા તેની ટ્રેનની વધુ મુસાફર ક્ષમતા, સ્વદેશી વિકાસ અને ઉષ્ણકટિબંધીય પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર કરવામાં આવેલી શક્તિશાળી ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમ છે.
શા માટે જરૂરી છે હાઇડ્રોજન ટ્રેન?
ભારતીય રેલવેના 99 ટકાથી વધુ બ્રોડગેજ નેટવર્કનું વીજળીકરણ થઈ ચૂક્યું છે. તેમ છતાં કેટલાક દૂરના, પહાડી, હેરિટેજ અને ઓછી ટ્રાફિક ધરાવતા રૂટનું વીજળીકરણ ટેક્નિકલ અથવા આર્થિક રીતે મુશ્કેલ હોઈ શકે છે.
આવા રૂટ પર હાલમાં ડીઝલ ટ્રેનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટ્રેન ડીઝલનો ગ્રીન વિકલ્પ બની શકે છે કારણ કે તેને સતત ઓવરહેડ વાયર અથવા ભારે ઇલેક્ટ્રિફિકેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જરૂર પડતી નથી.
હાઇડ્રોજન ટ્રેનનો અવાજ પણ ડીઝલ ટ્રેન કરતાં ઓછો હોઈ શકે છે, જેના કારણે વન્યજીવન, પર્યટન અને હેરિટેજ વિસ્તારોમાં તેનો ઉપયોગ વધુ યોગ્ય બની શકે છે.
‘હાઇડ્રોજન ફોર હેરિટેજ’ પ્રોજેક્ટ
ભારતીય રેલવે દ્વારા ‘હાઇડ્રોજન ફોર હેરિટેજ’ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત હેરિટેજ અને પહાડી રેલવે રૂટ પર હાઇડ્રોજન ટ્રેન ચલાવવાની યોજના પર કામ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
કાલકા–શિમલા રેલવે, દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલવે, નીલગિરી માઉન્ટેન રેલવે અને માથેરાન હિલ રેલવે જેવા પ્રખ્યાત રૂટ પર ભવિષ્યમાં આ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવાની સંભાવના છે.
આ રૂટ પર હાલ ચાલતી ટ્રેનોના કોચ, ગેજ, ઊંચાઈ, તીવ્ર વળાંકો અને ચઢાણ જીંદ–સોનીપત બ્રોડગેજ રૂટ કરતાં અલગ છે. તેથી હાલ શરૂ થયેલી આ જ ટ્રેનને સીધી હેરિટેજ રૂટ પર ચલાવવાને બદલે તે રૂટ માટે અલગ પ્રકારનાં હાઇડ્રોજન ટ્રેનસેટ વિકસાવવા પડશે.
35 હાઇડ્રોજન ટ્રેન અંગે શું છે યોજના?
ભારતીય રેલવેએ અગાઉ ‘હાઇડ્રોજન ફોર હેરિટેજ’ યોજના અંતર્ગત કુલ 35 હાઇડ્રોજન આધારિત ટ્રેનસેટ વિકસાવવાની વ્યાપક યોજના જાહેર કરી હતી.
જોકે તમામ 35 ટ્રેનો માત્ર કાલકા–શિમલા રૂટ પર ચલાવવાની વાત સચોટ નથી. આ ટ્રેનોને તબક્કાવાર રીતે દેશના વિવિધ હેરિટેજ અને પહાડી રૂટ પર ઉપયોગમાં લેવાની યોજના સાથે જોડવામાં આવી હતી. જીંદ–સોનીપત રૂટ પર શરૂ થયેલી નમો ગ્રીન રેલ બ્રોડગેજ પેસેન્જર ટ્રેન છે, જ્યારે હેરિટેજ રૂટ માટે ગેજ અને ટેક્નિકલ જરૂરિયાત મુજબ અલગ ટ્રેન તૈયાર કરવાની રહેશે.
શું હાઇડ્રોજન ટ્રેન સંપૂર્ણપણે પ્રદૂષણમુક્ત છે?
ટ્રેન ચલાવતી વખતે ફ્યુઅલ સેલમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અથવા ડીઝલ ધુમાડો બહાર આવતો નથી. તેના મુખ્ય બાય-પ્રોડક્ટ તરીકે પાણી અને વરાળ ઉત્પન્ન થાય છે. આ કારણે તેને ‘ઝીરો ટેલપાઇપ એમિશન’ ટ્રેન કહી શકાય છે. પરંતુ તેની સંપૂર્ણ પર્યાવરણીય અસર હાઇડ્રોજન બનાવવામાં ઉપયોગમાં લેવાતી ઊર્જા પર આધારિત છે.
સોલાર અથવા પવન ઊર્જાથી પાણીનું ઇલેક્ટ્રોલિસિસ કરીને હાઇડ્રોજન બનાવવામાં આવે તો તેને ગ્રીન હાઇડ્રોજન કહેવામાં આવે છે. પરંતુ જો હાઇડ્રોજન ફોસિલ ફ્યુઅલથી બનાવવામાં આવે તો તેની સમગ્ર કાર્બન અસર વધારે હોઈ શકે છે. તેથી ટ્રેનની સાથે સ્વચ્છ પદ્ધતિથી હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
હાઇડ્રોજન ટ્રેન સામેના પડકારો
હાઇડ્રોજન રેલ ટેક્નોલોજી પર્યાવરણમૈત્રી હોવા છતાં તેના અમલીકરણમાં કેટલાક મોટા પડકારો છે.
હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન હાલમાં પરંપરાગત ડીઝલ અથવા ગ્રિડ વીજળી કરતાં મોંઘું પડી શકે છે. ગેસને ઉચ્ચ દબાણે સંગ્રહિત કરવો, ટ્રાન્સપોર્ટ કરવો અને રિફ્યુઅલિંગ સ્ટેશન ઊભું કરવું પણ ખર્ચાળ છે.
ફ્યુઅલ સેલ સ્ટેકની જાળવણી, ટેન્કની સુરક્ષા, લીક ડિટેક્શન અને ટેક્નિકલ કર્મચારીઓને તાલીમ આપવી પણ જરૂરી છે. ભારતીય રેલવે જીંદ–સોનીપત રૂટ પરથી મળનારા ઓપરેશનલ ડેટાના આધારે ટેક્નોલોજીની કિંમત અને વિશ્વસનીયતાનું મૂલ્યાંકન કરી શકશે.
ભારતીય રેલવે માટે નવા યુગની શરૂઆત
નમો ગ્રીન રેલનું ઉદ્ઘાટન ભારત માટે માત્ર નવી ટ્રેન સેવા શરૂ થવા પૂરતું સીમિત નથી. તે ગ્રીન હાઇડ્રોજન, સ્વદેશી ઉત્પાદન અને ભવિષ્યની પ્રદૂષણમુક્ત પરિવહન વ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ પ્રયોગ છે. જીંદ–સોનીપત રૂટ પર ટ્રેનની સફળતા તેના ઓપરેશનલ ખર્ચ, રિફ્યુઅલિંગ સમય, ફ્યુઅલ સેલની કાર્યક્ષમતા અને મુસાફરોના અનુભવના આધારે માપવામાં આવશે.
જો ટેક્નોલોજી લાંબા ગાળે વિશ્વસનીય અને આર્થિક સાબિત થશે તો ડીઝલ આધારિત નોન-ઇલેક્ટ્રિફાઇડ, હેરિટેજ અને પહાડી રૂટ પર હાઇડ્રોજન ટ્રેનોના વિસ્તરણનો માર્ગ ખુલશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
