રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ્’ને લઈને બોલિવૂડની દિગ્ગજ અભિનેત્રી શર્મિલા ટાગોર અને ભાજપ સાંસદ-અભિનેત્રી કંગના રનૌત વચ્ચે વૈચારિક મતભેદ સામે આવ્યો છે. શર્મિલા ટાગોરે ‘વંદે માતરમ્’ના સંપૂર્ણ પાઠમાં આવતા ધાર્મિક સંદર્ભોને લઈને એકેશ્વરવાદી સમુદાયોની મુશ્કેલીનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેના જવાબમાં કંગના રનૌતે તેમના અભિગમને સીમિત ગણાવી લોકોને ‘હિન્દુ-મુસ્લિમ માનસિકતા’થી ઉપર ઊઠીને ગીતને રાષ્ટ્રીય અને કાવ્યાત્મક પ્રતીક તરીકે જોવાની અપીલ કરી છે.
શર્મિલા ટાગોરે શું કહ્યું?
શર્મિલા ટાગોરે 20 ઓગસ્ટે આપેલા એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું કે ભારત જેવા વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ ધરાવતા દેશમાં ‘વંદે માતરમ્’ના પ્રથમ બે પદ સર્વસમાવેશક રીતે સ્વીકારવામાં સરળ છે, પરંતુ ત્યારબાદના પદોમાં દુર્ગા, લક્ષ્મી અને અન્ય દેવીઓના ઉલ્લેખને કારણે એક જ ઈશ્વરમાં માનતા લોકો માટે સંપૂર્ણ ગીતનું પાઠન મુશ્કેલ બની શકે છે.
તેમણે પોતાની વાતને ધાર્મિક વૈવિધ્યના પરિપ્રેક્ષ્યમાં રજૂ કરી હતી. તેમના કહેવા પ્રમાણે, દેશના દરેક સમુદાયને સાથે રાખવો હોય તો ‘વંદે માતરમ્’ના પ્રથમ બે પદ પર જ ભાર મૂકવો વધુ સ્વીકાર્ય બની શકે છે. આ નિવેદન બાદ સોશિયલ મીડિયા અને રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા ફરી તેજ બની હતી.
કંગના રનૌતે આપ્યો જોરદાર જવાબ
શર્મિલા ટાગોરના નિવેદન બાદ હિમાચલ પ્રદેશના મંડીથી ભાજપ સાંસદ કંગના રનૌતે સોશિયલ મીડિયા દ્વારા પોતાની પ્રતિક્રિયા આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે એક કલાકાર તરીકે શર્મિલા ટાગોરના વિચારો તેમને આશ્ચર્યજનક અને સીમિત લાગ્યા.
કંગનાના મતે કવિતા અથવા ગીતમાં વપરાતા શબ્દોને હંમેશા શાબ્દિક ધાર્મિક અર્થમાં નહીં પરંતુ રૂપક અને પ્રતીક તરીકે પણ સમજવા જોઈએ. તેમણે ‘વંદે માતરમ્’ને ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામની ભાવના અને દેશપ્રેમનું પ્રતીક ગણાવ્યું.
‘હિન્દુ-મુસ્લિમ માઇન્ડસેટમાંથી બહાર આવવું જોઈએ’
કંગના રનૌતે પોતાની પ્રતિક્રિયામાં લોકોને ધાર્મિક દ્વિધામાંથી બહાર આવવાની અપીલ કરી. તેમના મતે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોને માત્ર હિન્દુ કે મુસ્લિમ દૃષ્ટિકોણથી જોવાથી તેનો વ્યાપ સીમિત થઈ જાય છે.
તેમણે ભાર મૂક્યો કે ‘વંદે માતરમ્’માં આવતી ‘શક્તિ’ જેવી અભિવ્યક્તિઓને કેવળ ધાર્મિક અર્થમાં નહીં પરંતુ ઊર્જા, શક્તિ, સાહસ અને રાષ્ટ્રીય ચેતનાના રૂપક તરીકે પણ જોવી જોઈએ.
સ્વામી વિવેકાનંદનો આપ્યો સંદર્ભ
પોતાની દલીલને મજબૂત કરવા કંગનાએ સ્વામી વિવેકાનંદનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે વિવેકાનંદના યુવાનો માટેના શક્તિ, બળ અને પ્રબળ વ્યક્તિત્વના વિચારને યાદ કરાવતા જણાવ્યું કે ‘શક્તિ’ જેવા શબ્દનો અર્થ માત્ર ધાર્મિક ઉપાસના પૂરતો મર્યાદિત નથી.
કંગનાનો મુદ્દો એ હતો કે કાવ્યમાં શક્તિ, માતૃભૂમિ અથવા દેવીઓના પ્રતીકોનો ઉપયોગ ભાવનાત્મક અને સાંસ્કૃતિક રૂપક તરીકે પણ કરવામાં આવે છે અને તે જરૂરી નથી કે દરેક વાચક તેને ધાર્મિક વિધિ તરીકે સ્વીકારે.
વંદે માતરમ્ અંગે ફરી કેમ ગરમાઈ ચર્ચા?
તાજેતરના સ્વતંત્રતા દિવસના કાર્યક્રમો બાદ ‘વંદે માતરમ્’ને લઈને રાજકીય વિવાદ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. કોંગ્રેસના કાર્યક્રમમાં પૂર્ણ ‘વંદે માતરમ્’ના પાઠને લઈને ભાજપે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા, જ્યારે કોંગ્રેસે કહ્યું હતું કે તે 1937ના ઐતિહાસિક નિર્ણય મુજબ પ્રથમ બે પદના પાઠની પરંપરા અનુસરે છે. આ પૃષ્ઠભૂમિ વચ્ચે શર્મિલા ટાગોરનું નિવેદન અને તેના પર કંગનાની પ્રતિક્રિયા હવે સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય ચર્ચાનો નવો વિષય બની ગઈ છે.
‘વંદે માતરમ્’નો ઐતિહાસિક મહત્ત્વ
‘વંદે માતરમ્’ બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે 19મી સદીના અંતિમ ભાગમાં રચ્યું હતું અને બાદમાં તે તેમની પ્રસિદ્ધ નવલકથા ‘આનંદમઠ’માં સામેલ થયું. સ્વદેશી આંદોલન અને ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન આ ગીત દેશભક્તિ અને બ્રિટિશ શાસન વિરુદ્ધ પ્રતિરોધનું શક્તિશાળી પ્રતીક બન્યું હતું.
સ્વતંત્રતા સંઘર્ષના વિવિધ તબક્કામાં અલગ-અલગ વિચારધારા ધરાવતા નેતાઓ અને કાર્યકરો માટે પણ આ ગીત પ્રેરણાનું કેન્દ્ર રહ્યું હતું. રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ તાજેતરના સ્વતંત્રતા દિવસના સંબોધનમાં પણ ‘વંદે માતરમ્’એ સ્વદેશી આંદોલનમાં લોકોનું ગીત બનવાની ભૂમિકા યાદ કરી હતી.
National Anthem અને National Song વચ્ચેનો ફરક
અહીં મહત્વનું સ્પષ્ટીકરણ એ છે કે ‘જન ગણ મન’ ભારતનું National Anthem એટલે કે રાષ્ટ્રગાન છે, જ્યારે ‘વંદે માતરમ્’ ભારતનું National Song એટલે કે રાષ્ટ્રીય ગીત છે. બંને શબ્દોનો ગુજરાતી ઉપયોગ ઘણી વખત ગૂંચવણભર્યો બનતો હોવાથી સમાચાર લેખનમાં આ તફાવત સ્પષ્ટ રાખવો જરૂરી છે.
તાજેતરમાં ‘વંદે માતરમ્’ને રાષ્ટ્રગાન સમાન કાનૂની સુરક્ષા આપવાના પગલાં બાદ તેનું જાહેર અને રાજકીય મહત્ત્વ ફરી વધ્યું છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
