સંસદના ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ’ને કાનૂની રક્ષણ આપતું ‘રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ (સુધારા) બિલ, 2026’ હવે સંસદના બંને ગૃહોમાંથી પસાર થઈ ગયું છે. બુધવાર, 29 જુલાઈએ રાજ્યસભાની મંજૂરી બાદ ગુરુવાર, 30 જુલાઈએ લોકસભાએ વિપક્ષના હોબાળા વચ્ચે બિલને ધ્વનિમતથી પસાર કર્યું હતું. બંને ગૃહોની મંજૂરી મળ્યા બાદ હવે બિલ રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ માટે મોકલવામાં આવશે.
આ બિલને સામાન્ય રીતે ‘વંદે માતરમ બિલ’ તરીકે ઓળખવામાં આવી રહ્યું છે. તેના માધ્યમથી ‘રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ અધિનિયમ, 1971’માં સુધારો કરીને રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ’ને પણ કાયદાના કાર્યક્ષેત્રમાં સામેલ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. અત્યાર સુધી આ કાયદો મુખ્યત્વે રાષ્ટ્રધ્વજ, ભારતના બંધારણ અને રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ના અપમાનને લગતી જોગવાઈઓ ધરાવતો હતો.
‘વંદે માતરમ’ને રાષ્ટ્રગાન સમાન કાનૂની સુરક્ષા
સુધારા બિલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ‘વંદે માતરમ’ને રાષ્ટ્રગાનને મળતા કાનૂની રક્ષણની સમકક્ષ સુરક્ષા આપવાનો છે. બિલ કાયદો બન્યા બાદ રાષ્ટ્રીય ગીતનું ઇરાદાપૂર્વક અપમાન કરવું અથવા તેના ગાન દરમિયાન જાણીજોઈને અવરોધ ઊભો કરવો દંડનીય ગુનો બની શકે છે.
બિલમાં એવી જોગવાઈ કરવામાં આવી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે કોઈ વ્યક્તિ ઇરાદાપૂર્વક ‘વંદે માતરમ’નું અપમાન કરે અથવા તેના ગાનમાં વિક્ષેપ ઊભો કરે તો તેને ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલ, દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે. જોકે કાયદાનો ચોક્કસ અમલ અને ગુનાની અંતિમ વ્યાખ્યા રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ બાદ પ્રકાશિત થનાર અધિકૃત અધિનિયમના લખાણ પરથી સ્પષ્ટ થશે.
વિપક્ષના હોબાળા વચ્ચે લોકસભામાં બિલ પસાર
ગુરુવાર, 30 જુલાઈએ લોકસભામાં વિપક્ષી સભ્યોના ભારે હોબાળા વચ્ચે ગૃહ રાજ્યમંત્રી નિત્યાનંદ રાયે ‘રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ (સુધારા) બિલ, 2026’ વિચારણા અને પસાર કરવા માટે રજૂ કર્યું હતું. ચર્ચા અને મતદાનની પ્રક્રિયા બાદ બિલ ધ્વનિમતથી પસાર કરવામાં આવ્યું હતું.
બિલ પસાર થયા બાદ ગૃહમાં હોબાળો ચાલુ રહેતાં લોકસભાની કાર્યવાહી શુક્રવાર, 31 જુલાઈ સુધી સ્થગિત કરવામાં આવી હતી. સંસદના ચોમાસુ સત્રના નવમા દિવસે આ મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં આવી.
રાજ્યસભાએ 29 જુલાઈએ આપી હતી મંજૂરી
આ પહેલાં બુધવાર, 29 જુલાઈએ રાજ્યસભાએ પણ વિપક્ષના વિરોધ અને વોકઆઉટ વચ્ચે બિલ પસાર કર્યું હતું. રાજ્યસભાની કાર્યવાહી દરમિયાન વિપક્ષી પક્ષોના સભ્યોએ અન્ય મુદ્દે કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહના નિવેદનની માંગ કરતાં વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. આ સ્થિતિ વચ્ચે ગૃહે બિલને મંજૂરી આપી હતી.
રાજ્યસભામાં બિલ અંગેની ચર્ચા દરમિયાન સરકાર તરફથી કહેવામાં આવ્યું હતું કે ‘વંદે માતરમ’ સ્વતંત્રતા આંદોલનનું પ્રેરણાસ્રોત રહ્યું છે અને તેના ઐતિહાસિક તથા રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વને ધ્યાનમાં રાખીને તેને કાયદાકીય સુરક્ષા મળવી જોઈએ.
નિત્યાનંદ રાયે લોકસભામાં રજૂ કર્યું બિલ
લોકસભામાં ગૃહ રાજ્યમંત્રી નિત્યાનંદ રાયે બિલ રજૂ કરતાં જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો અને રાષ્ટ્રીય ગીતનો સન્માન રાજકીય મતભેદોથી ઉપર હોવો જોઈએ. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર ‘વંદે માતરમ’ દેશના સ્વતંત્રતા સંગ્રામ, રાષ્ટ્રીય એકતા અને દેશભક્તિની ભાવના સાથે જોડાયેલું છે.
સરકારનો તર્ક છે કે જ્યારે રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગાનના અપમાન સામે કાયદાકીય જોગવાઈ ઉપલબ્ધ છે, ત્યારે રાષ્ટ્રીય ગીતને પણ સમાન પ્રકારનું રક્ષણ મળવું જોઈએ. આ સુધારા દ્વારા 1971ના કાયદામાં રહેલી આ કથિત ખામી દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
શું ‘વંદે માતરમ’ ગાવું ફરજિયાત બનશે?
આ બિલનો ઉદ્દેશ દરેક નાગરિક માટે ‘વંદે માતરમ’ ગાવું ફરજિયાત બનાવવાનો નથી. પ્રસ્તાવિત કાયદો મુખ્યત્વે રાષ્ટ્રીય ગીતના ઇરાદાપૂર્વક અપમાન અથવા તેના ગાનમાં જાણીજોઈને અવરોધ ઊભો કરવાની કાર્યવાહી સાથે સંબંધિત છે.
કોઈ વ્યક્તિ ગીત ન ગાય તે અને ગીતનું ઇરાદાપૂર્વક અપમાન કરે તે બંને અલગ મુદ્દા છે. કાયદો અમલમાં આવ્યા બાદ અદાલતો ચોક્કસ કેસની પરિસ્થિતિ, વ્યક્તિનો ઇરાદો અને ઉપલબ્ધ પુરાવાના આધારે નક્કી કરશે કે કોઈ કાર્યવાહી કાયદા હેઠળ ગુનો બને છે કે નહીં.
1971ના કાયદામાં શું જોગવાઈ છે?
‘રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ અધિનિયમ, 1971’ ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજ, બંધારણ અને રાષ્ટ્રગાનના ઇરાદાપૂર્વકના અપમાન સામે કાનૂની જોગવાઈ ધરાવે છે. વર્તમાન સુધારા બિલ આ કાયદામાં ‘વંદે માતરમ’નો સમાવેશ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
આ સુધારાનો હેતુ રાષ્ટ્રીય ગીતને માત્ર સાંસ્કૃતિક અથવા પ્રતીકાત્મક સન્માન પૂરતું મર્યાદિત ન રાખીને તેને સ્પષ્ટ વૈધાનિક સુરક્ષા આપવાનો છે.
હવે આગળ શું થશે?
લોકસભા અને રાજ્યસભામાંથી પસાર થયા બાદ બિલ હવે રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુની સંમતિ માટે મોકલવામાં આવશે. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા પછી બિલ કાયદાનું સ્વરૂપ ધારણ કરશે. ત્યારબાદ તેને ભારતના રાજપત્ર એટલે કે ગેઝેટ ઑફ ઇન્ડિયામાં પ્રકાશિત કરવામાં આવશે.
કાયદો ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થતાં જ અમલમાં આવશે કે કેન્દ્ર સરકાર અલગથી કોઈ તારીખ જાહેર કરશે તે બાબત અંતિમ અધિનિયમમાં રહેલી અમલીકરણની જોગવાઈ પરથી નક્કી થશે. તેથી રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ પહેલાં તેને અમલમાં આવેલો કાયદો કહેવો યોગ્ય નહીં ગણાય.
રાષ્ટ્રીય ગીતનું ઐતિહાસિક મહત્ત્વ
‘વંદે માતરમ’ની રચના બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે કરી હતી અને તે તેમના પ્રસિદ્ધ ઉપન્યાસ ‘આનંદમઠ’માં સામેલ હતું. ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન આ ગીત બ્રિટિશ શાસન સામે રાષ્ટ્રીય એકતા અને દેશભક્તિના સૂત્ર તરીકે લોકપ્રિય બન્યું હતું.
બંધારણ સભાએ ‘જન ગણ મન’ને રાષ્ટ્રગાન અને ‘વંદે માતરમ’ના પ્રથમ બે અંતરાને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે વિશેષ સ્થાન આપ્યું હતું. જોકે ‘વંદે માતરમ’નો દરજ્જો અને તેને મળતું કાનૂની રક્ષણ સમયાંતરે રાજકીય તથા બંધારણીય ચર્ચાનો વિષય રહ્યું છે.
સરકારનું વલણ
સરકારનું કહેવું છે કે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોનો સન્માન કોઈ એક રાજકીય પક્ષ કે વિચારધારાનો વિષય નથી. ‘વંદે માતરમ’ દેશના સ્વતંત્રતા સંગ્રામ સાથે જોડાયેલું હોવાથી તેના ઇરાદાપૂર્વકના અપમાન સામે કાનૂની કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
કેન્દ્રીય નેતાઓએ બિલ પસાર થવાનું સ્વાગત કરતાં તેને રાષ્ટ્રીય ગીતના ગૌરવ અને ઐતિહાસિક વારસાની સુરક્ષાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવ્યું છે.
કાયદાના અમલમાં ‘ઇરાદો’ બનશે મહત્વપૂર્ણ
કોઈપણ દંડાત્મક કાયદામાં આરોપી વ્યક્તિનો ઇરાદો મહત્વપૂર્ણ હોય છે. આ બિલ હેઠળ પણ અજાણતાં થયેલી ઘટના અને જાણીજોઈને કરવામાં આવેલા અપમાન વચ્ચે ભેદ કરવો જરૂરી રહેશે.
ઉદાહરણ તરીકે કોઈ ટેક્નિકલ ખામી, અવાજની સમસ્યા કે અજાણતાં સર્જાયેલા અવરોધને ઇરાદાપૂર્વકના અપમાન સમાન ગણાવી શકાય નહીં. તપાસ એજન્સીઓ અને અદાલતોએ ઘટનાની સંપૂર્ણ પરિસ્થિતિ તથા પુરાવા ધ્યાનમાં લેવા પડશે.
અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને રાષ્ટ્રીય સન્માન વચ્ચે સંતુલન
બિલ કાયદો બન્યા બાદ તેના અમલ દરમિયાન બંધારણ હેઠળ મળેલા અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના અધિકાર અને રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોના સન્માન વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનું મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
સામાન્ય ટીકા, ઐતિહાસિક ચર્ચા અથવા શૈક્ષણિક વિશ્લેષણને ઇરાદાપૂર્વકના અપમાન સાથે સરખાવી શકાય નહીં. કાયદાનો ઉપયોગ માત્ર સ્પષ્ટ, જાણીજોઈને અને દુર્ભાવનાપૂર્વક કરવામાં આવેલા કૃત્યો સામે થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું જરૂરી રહેશે.
રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ બાદ મળશે અંતિમ કાનૂની સ્વરૂપ
હાલ બિલ સંસદના બંને ગૃહોમાંથી પસાર થઈ ગયું છે, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ મળ્યા પહેલાં તે કાયદો બન્યું નથી. રાષ્ટ્રપતિની સહી બાદ પ્રકાશિત થનાર અધિકૃત લખાણમાં ગુનાની વ્યાખ્યા, સજાની જોગવાઈ, અમલની તારીખ અને કાયદાના કાર્યક્ષેત્ર અંગેની સંપૂર્ણ સ્પષ્ટતા મળશે.
આથી હાલની સ્થિતિમાં એવું કહી શકાય કે સંસદે ‘વંદે માતરમ’ને કાનૂની સુરક્ષા આપવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી છે અને હવે અંતિમ મંજૂરી માટે બિલ રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ જશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
