મહારાષ્ટ્રમાં તાજેતરમાં અમલમાં આવેલા ‘મહારાષ્ટ્ર ધર્મ સ્વાતંત્ર્ય અધિનિયમ, 2026’ (Maharashtra Freedom of Religion Act, 2026) હેઠળ પુણેમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ FIR નોંધાઈ છે. પુણેના ખડક પોલીસ સ્ટેશને બ્રિટનના માન્ચેસ્ટરમાં રહેતા એક UK આધારિત OCI (Overseas Citizen of India) કાર્ડધારક સામે લોકોને ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવવા માટે પ્રેરિત કરવાનો આરોપ લગાવી કેસ નોંધ્યો છે. પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, આરોપી એક મરાઠી ચર્ચમાં યોજાયેલા ધાર્મિક કાર્યક્રમમાં સામેલ થયો હતો અને ત્યાં આપેલા પ્રવચન અંગે ફરિયાદ મળ્યા બાદ કાર્યવાહી કરવામાં આવી.
પોલીસનો આરોપ છે કે કાર્યક્રમ દરમિયાન આરોપીએ હિંદુ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને દેવતાઓ અંગે ગેરસમજ ઊભી થાય તે પ્રકારની વાતો કરી હતી અને સાથે જ બીમારીઓમાંથી મુક્તિ અથવા ‘divine healing’ જેવા દાવાઓ દ્વારા લોકોને ખ્રિસ્તી ધર્મ તરફ આકર્ષવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. જોકે આ તમામ બાબતો હાલમાં પોલીસના આરોપો છે અને તપાસ ચાલુ છે; આરોપોની અંતિમ સત્યતા કોર્ટની પ્રક્રિયા બાદ જ નક્કી થશે. નવા કાયદાના પ્રસ્તાવિત માળખામાં ‘divine healing’, એક ધર્મની સરખામણીમાં બીજા ધર્મને હીન બતાવવું અને અન્ય પ્રકારના પ્રલોભનને ‘allurement’ની વ્યાખ્યામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.
OCI કાર્ડધારકો માટે ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓના નિયમો શું છે?
ખડક પોલીસના એક અધિકારીના જણાવ્યા મુજબ OCI કાર્ડધારક ભારતમાં પ્રાર્થના સભા અથવા ધાર્મિક કાર્યક્રમોમાં હાજરી આપી શકે છે. જોકે જરૂરી સત્તાવાર પરવાનગી વિના ધાર્મિક પ્રવચન, કીર્તન અથવા ધર્મપ્રચારાત્મક સંબોધન કરવાની છૂટ નથી. આ નિયમોના સંદર્ભમાં જ UK આધારિત OCI કાર્ડધારક સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનું પોલીસે જણાવ્યું છે.
આ FIRમાં મહારાષ્ટ્ર ધર્મ સ્વાતંત્ર્ય અધિનિયમની જોગવાઈઓ ઉપરાંત ઇમિગ્રેશન સંબંધિત કાયદાની જોગવાઈઓ પણ લાગુ કરવામાં આવી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. પોલીસ હવે કાર્યક્રમનું આયોજન કોણે કર્યું હતું, આરોપીએ કયા પ્રકારનું પ્રવચન આપ્યું હતું, ત્યાં હાજર લોકોના નિવેદનો શું છે અને કોઈ વ્યક્તિના વાસ્તવિક ધર્માંતરણનો પ્રયાસ થયો હતો કે નહીં તે સહિતના મુદ્દાઓની તપાસ કરી રહી છે.
શું છે Maharashtra Freedom of Religion Act, 2026?
મહારાષ્ટ્ર ધર્મ સ્વાતંત્ર્ય અધિનિયમ, 2026નો મુખ્ય હેતુ બળજબરી, છેતરપિંડી, પ્રલોભન, ખોટી રજૂઆત, ધમકી, બળ અથવા અયોગ્ય પ્રભાવ દ્વારા કરવામાં આવતા ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણને રોકવાનો છે. કાયદાની કલમ 3 અનુસાર કોઈ પણ વ્યક્તિ સીધી કે પરોક્ષ રીતે આવી પદ્ધતિઓ દ્વારા અન્ય વ્યક્તિનું ધર્માંતરણ કરી શકતી નથી, ધર્માંતરણનો પ્રયાસ કરી શકતી નથી તેમજ તેમાં મદદ, પ્રોત્સાહન અથવા ષડયંત્ર કરી શકતી નથી.
કાયદાની વ્યાખ્યામાં ‘allurement’નો વિસ્તાર નોંધપાત્ર છે. તેમાં પૈસા અથવા ભૌતિક લાભ ઉપરાંત રોજગાર, મફત શિક્ષણ, લગ્નનું વચન, વધુ સારી જીવનશૈલી, ‘divine healing’, અન્ય ધર્મની ધાર્મિક પરંપરાને નકારાત્મક રીતે રજૂ કરવી અથવા એક ધર્મને બીજા કરતાં શ્રેષ્ઠ બતાવવાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
ધર્મ બદલતા પહેલાં 60 દિવસની નોટિસની જોગવાઈ
નવા કાયદામાં સ્વૈચ્છિક ધર્મ પરિવર્તન માટે પણ ચોક્કસ પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી છે. ધર્મ બદલવા ઇચ્છતી વ્યક્તિ તેમજ ધર્માંતરણ સમારોહનું આયોજન કરનાર વ્યક્તિ અથવા સંસ્થાએ પ્રસ્તાવિત ધર્માંતરણના ઓછામાં ઓછા 60 દિવસ પહેલાં સંબંધિત સક્ષમ સત્તાધિકારીને નોટિસ આપવાની જોગવાઈ છે.
નોટિસ મળ્યા બાદ સત્તાધિકારી પ્રસ્તાવિત ધર્માંતરણ અંગે જાહેર સૂચના આપી શકે છે અને 30 દિવસ સુધી વાંધાઓ મંગાવી શકે છે. જરૂર જણાય તો પોલીસ મારફતે ધર્માંતરણની પાછળનો હેતુ, કારણ અને સ્વૈચ્છિકતા અંગે તપાસ પણ કરાવી શકાય છે. ધર્માંતરણ થયા બાદ ધર્મ બદલનાર વ્યક્તિ અને સમારોહ કરાવનાર વ્યક્તિ અથવા સંસ્થાએ 21 દિવસની અંદર ફરીથી ઘોષણા કરવાની જોગવાઈ પણ બિલના ટેક્સ્ટમાં છે.
ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણ માટે કેટલી સજા?
કાયદાની જોગવાઈ મુજબ કલમ 3નું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ સાત વર્ષ સુધીની કેદ અને ₹1 લાખ સુધીના દંડની જોગવાઈ છે. જો કેસ સગીર, મહિલા, માનસિક રીતે અસ્વસ્થ વ્યક્તિ અથવા અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના સભ્ય સાથે જોડાયેલો હોય તો સજા સાત વર્ષ સુધીની જ રહી શકે છે, પરંતુ દંડ ₹5 લાખ સુધી થઈ શકે છે. સામૂહિક ધર્માંતરણના કેસમાં પણ સાત વર્ષ સુધીની જેલ અને ₹5 લાખ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.
પુનરાવર્તિત ગુનામાં કાયદો વધુ કડક છે. અગાઉ આ કાયદા હેઠળ દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા ફરીથી આવો ગુનો કરે તો 10 વર્ષ સુધીની કેદ અને ₹7 લાખ સુધીના દંડની જોગવાઈ છે. આ કાયદા હેઠળના તમામ ગુનાઓ કોગ્નિઝેબલ અને બિન-જામીનપાત્ર રાખવામાં આવ્યા છે અને તેમની સુનાવણી Sessions Courtમાં થવાની જોગવાઈ છે.
ધર્માંતરણ સ્વૈચ્છિક હતું તે સાબિત કરવાની જવાબદારી કોની?
કાયદાની એક મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ મુજબ, કોઈ ધર્માંતરણ ગેરકાયદેસર પદ્ધતિ દ્વારા કરવામાં આવ્યું નથી તે સાબિત કરવાની જવાબદારી ધર્માંતરણ કરાવનાર વ્યક્તિ અને તેમાં મદદ કરનાર પર રહે છે. એટલે કે વિવાદ ઊભો થાય ત્યારે ધર્માંતરણ સંપૂર્ણપણે સ્વૈચ્છિક હતું તે દર્શાવવાનો પુરાવાનો બોજ ધર્માંતરણ કરાવનાર પક્ષ પર રહેશે.
આ ઉપરાંત આ કાયદા હેઠળ કેસની તપાસ પોલીસ સબ-ઇન્સ્પેક્ટરથી નીચા દરજ્જાના અધિકારીને સોંપી શકાતી નથી. ધર્માંતરણમાં સંસ્થા સામેલ હોવાનું સાબિત થાય તો તેના રજીસ્ટ્રેશન અને સરકારી નાણાકીય સહાય સામે પણ કાર્યવાહી કરવાની જોગવાઈ છે.
5 ઑગસ્ટે નોંધાઈ હતી કાયદા હેઠળ પ્રથમ FIR
UK આધારિત OCI કાર્ડધારકનો કેસ ચર્ચામાં આવ્યો હોવા છતાં તેને કાયદા હેઠળ નોંધાયેલી પહેલી FIR કહેવું યોગ્ય નથી. ઉપલબ્ધ અહેવાલ મુજબ મહારાષ્ટ્ર ધર્મ સ્વાતંત્ર્ય કાયદા હેઠળ પ્રથમ FIR 5 ઑગસ્ટ 2026ના રોજ પુણેમાં નોંધાઈ હતી. આ કાયદો 31 જુલાઈએ નોટિફાય કરવામાં આવ્યો હતો અને 1 ઑગસ્ટથી અમલમાં આવ્યો હતો.
પ્રથમ કેસમાં ઉત્તર પ્રદેશના 22 વર્ષીય યુવક સામે તેની સાથે સંબંધમાં રહેલી સગીર યુવતીને ધર્મ બદલવા માટે દબાણ અથવા પ્રેરણા આપવાનો આરોપ મૂકાયો હતો. સગીર યુવતી સાથે જોડાયેલો મામલો હોવાથી નવા ધર્મ સ્વાતંત્ર્ય કાયદાની સાથે POCSOની જોગવાઈઓ પણ લાગુ કરવામાં આવી હતી. આ કેસ બાદ UK આધારિત OCI કાર્ડધારક સામે નોંધાયેલી FIR નવા કાયદાના પ્રારંભિક અમલીકરણના મહત્વપૂર્ણ કેસોમાં સામેલ થઈ છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે મહારાષ્ટ્રનો નવો ધર્માંતરણ કાયદો?
મહારાષ્ટ્ર સરકારે આ કાયદાનું કારણ બળજબરી, છેતરપિંડી અને પ્રલોભન દ્વારા થતા ધર્માંતરણને રોકવાની જરૂરિયાત ગણાવી છે. બિલના Statement of Objects and Reasonsમાં રાજ્ય સરકારે જણાવ્યું હતું કે બળજબરી અથવા સ્વતંત્ર સંમતિને પ્રભાવિત કરીને થતા ધર્માંતરણના કિસ્સા અટકાવવા હાલના કાયદા પૂરતા ન હોવાથી અલગ કાયદાની જરૂર હતી.
બીજી તરફ કાયદો પસાર થતી વખતે તેની કેટલીક જોગવાઈઓને લઈને રાજકીય અને કાયદાકીય વિરોધ પણ થયો હતો. વિરોધ પક્ષોના કેટલાક નેતાઓએ ખાસ કરીને prior notice, ‘allurement’ અને ‘undue influence’ જેવી વ્યાખ્યાઓના વ્યાપને લઈને સવાલો ઊભા કર્યા હતા. સરકારનો દાવો રહ્યો છે કે કાયદો કોઈ એક ધર્મ વિરુદ્ધ નહીં પરંતુ માત્ર બળજબરી અથવા ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણ સામે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
