ગુજરાતના રાજકારણમાં હાલમાં આદિવાસી હકો, અલગ રાજ્ય અને કથિત ‘ભીલ રાષ્ટ્ર’ના મુદ્દે મોટો વિવાદ ઊભો થયો છે. આમ આદમી પાર્ટીના ડેડિયાપાડાના ધારાસભ્ય ચૈતર વસાવા અને તેમની રાજકીય લાઇનને લઈને રાષ્ટ્રવાદી સંગઠનો અને વિરોધી પક્ષોમાં ભારે પ્રતિક્રિયા જોવા મળી રહી છે. ટીકાકારોનો આરોપ છે કે આદિવાસી સમાજના હિતોના નામે હવે માંગણી ‘ભીલ પ્રદેશ’થી આગળ વધારીને ‘ભીલ રાષ્ટ્ર’ જેવી વિવાદાસ્પદ દિશામાં લઈ જવામાં આવી રહી છે.
ચૈતર વસાવા અગાઉ પણ ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રના આદિવાસી વિસ્તારોને જોડીને અલગ ‘ભીલ પ્રદેશ’ રાજ્યની માંગ ઉઠાવી ચૂક્યા છે. 2023ની રિપોર્ટ્સ મુજબ, તેમણે આદિવાસી સમુદાય માટે અલગ રાજ્યની માંગને ફરી આગળ ધપાવી હતી, જ્યારે BJP સાંસદ મનસુખ વસાવાએ તે સમયે આ માંગથી અસ્થિરતા અને સામાજિક તણાવ ઊભો થઈ શકે તેવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
હવે તાજા વિવાદમાં ‘ભીલ પ્રદેશ’ની જગ્યાએ ‘ભીલ રાષ્ટ્ર’ શબ્દને લઈને રાજકીય ગરમાવો વધ્યો છે. ટીકાકારોનું કહેવું છે કે અલગ પ્રદેશ કે રાજ્યની માંગ બંધારણીય અને રાજકીય ચર્ચાનો વિષય હોઈ શકે, પરંતુ ‘રાષ્ટ્ર’ શબ્દ અલગ ધ્વજ, અલગ સરહદ, અલગ સંવિધાન અને ભારતથી અલગ ઓળખ જેવી ગંભીર વ્યાખ્યાઓ ઉભી કરી શકે છે. આ કારણે વિરોધીઓ તેને દેશની અખંડિતતા માટે ખતરનાક અને વિભાજનકારી માંગ ગણાવી રહ્યા છે.
આ વિવાદમાં અંબાજીથી ઉમરગામ સુધીના આદિવાસી પટ્ટાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવી રહ્યો છે. સોશિયલ મીડિયા અને રાજકીય વર્તુળોમાં એવો આરોપ લગાવવામાં આવી રહ્યો છે કે આદિવાસી વિસ્તારોમાં “જલ-જંગલ-જમીન”ના મુદ્દા પર લોકોમાં અસંતોષ વધારવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. જોકે આ પ્રકારના ઉશ્કેરણી અથવા ધમકી સંબંધિત દાવાઓની સ્વતંત્ર અને સત્તાવાર પુષ્ટિ જરૂરી છે.
રાષ્ટ્રવાદી સંગઠનોના મતે, આ મુદ્દો માત્ર ગુજરાત સુધી મર્યાદિત નથી. ભીલ સમાજનો વસવાટ ગુજરાત ઉપરાંત રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રના વિસ્તારોમાં પણ છે. તેથી ‘ભીલ રાષ્ટ્ર’ જેવી માંગણી ભૌગોલિક અને બંધારણીય દ્રષ્ટિએ ખૂબ ગંભીર બની શકે છે. વિરોધીઓનો દાવો છે કે આદિવાસી અધિકારોની વાજબી ચર્ચાને અલગતાવાદી રાજકારણ તરફ વાળવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
બીજી તરફ, આદિવાસી રાજકારણ સાથે જોડાયેલા વર્ગોનું કહેવું છે કે આ મુદ્દાને માત્ર રાષ્ટ્રવિરોધી કહીને નકારી દેવાને બદલે આદિવાસી વિસ્તારોમાં શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોજગારી, વન અધિકાર, જમીન અધિકાર અને સ્થાનિક વિકાસ જેવા મૂળ પ્રશ્નો પર પણ ગંભીર ચર્ચા થવી જોઈએ. આદિવાસી પટ્ટામાં વર્ષોથી વિકાસ અને અધિકારોને લઈને અસંતોષ રહ્યો છે, જેને રાજકીય પક્ષો અલગ-અલગ રીતે રજૂ કરતા આવ્યા છે.
ગુજરાત સરકાર દ્વારા આદિવાસી વિસ્તારોમાં માર્ગ, આરોગ્ય, શિક્ષણ, પાણી, રોજગારી અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ માટે અનેક પ્રોજેક્ટ ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે. સરકારના સમર્થકોનું કહેવું છે કે વિકાસના આવા પ્રયાસો વચ્ચે યુવાઓને અલગ ઓળખ કે અલગ રાષ્ટ્રના નારા તરફ દોરવું સમાજને મુખ્યધારાથી દૂર લઈ જઈ શકે છે.
AAP અને ચૈતર વસાવાના સમર્થકો, બીજી તરફ, આંદોલનને આદિવાસી હકોની લડત તરીકે રજૂ કરે છે. તેમના મતે, “જલ-જંગલ-જમીન”નો મુદ્દો આદિવાસી જીવન સાથે સીધો જોડાયેલો છે અને આ મુદ્દાઓ પર સરકારને જવાબદાર બનાવવી જરૂરી છે. પરંતુ વિરોધીઓનું કહેવું છે કે હકોની માંગ અને અલગ ‘રાષ્ટ્ર’ની કલ્પના વચ્ચે મૂળભૂત તફાવત છે.
આ મુદ્દે સૌથી મોટી ચિંતા સામાજિક શાંતિ અને કાયદો-વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલી છે. રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો આદિવાસી અસંતોષને સકારાત્મક વિકાસ, રોજગારી અને સંવાદ દ્વારા હલ ન કરવામાં આવે, તો રાજકીય ધ્રુવીકરણ વધી શકે છે. સાથે જ જો કોઈ પણ પક્ષ અથવા નેતા અલગતાવાદી અથવા હિંસક ભાષાનો ઉપયોગ કરે, તો સરકાર માટે કાયદાકીય પગલાં લેવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
હાલમાં આ સમગ્ર મુદ્દે રાજ્યમાં રાજકીય ચર્ચા તેજ છે. રાષ્ટ્રવાદી સંગઠનો સરકાર પાસે આવી માંગણીઓ અને ઉશ્કેરણીભર્યા નિવેદનો સામે કડક કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે. સાથે જ આદિવાસી વિસ્તારોમાં લોકજાગૃતિ, શિક્ષણ, રોજગારી અને વિકાસને વધુ વેગ આપવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂકાઈ રહ્યો છે.
કુલ મળીને, ‘ભીલ રાષ્ટ્ર’નો વિવાદ ગુજરાતની રાજનીતિમાં સંવેદનશીલ મુદ્દો બની ગયો છે. એક તરફ આદિવાસી અધિકારો અને વિકાસનો પ્રશ્ન છે, તો બીજી તરફ દેશની અખંડિતતા, બંધારણીય માળખું અને સામાજિક શાંતિનો મુદ્દો છે. હવે સરકાર, રાજકીય પક્ષો અને સામાજિક નેતાઓ માટે જરૂરી છે કે આ મુદ્દાને ઉશ્કેરણીથી નહીં, પરંતુ કાયદા, સંવાદ અને વિકાસના માર્ગે હલ કરે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
