રાજ્યસભાએ બુધવાર, 29 જુલાઈ 2026ના રોજ રાષ્ટ્રીય સન્માન અપમાન નિવારણ (સુધારા) બિલ, 2026 પસાર કર્યું છે. આ બિલ દ્વારા ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ્’ને રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ના ગાનને મળતું કાનૂની સંરક્ષણ આપવાનો પ્રસ્તાવ છે. વિપક્ષના વિરોધ, નારાબાજી અને બાદમાં વૉકઆઉટ વચ્ચે રાજ્યસભાએ બિલને મંજૂરી આપી હતી.
બિલની જોગવાઈ મુજબ કોઈ વ્યક્તિ જાણી જોઈને ‘વંદે માતરમ્’નું ગાન અટકાવશે અથવા તેનું ગાન કરી રહેલી સભામાં વિક્ષેપ ઊભો કરશે તો તેને ગુનો ગણવામાં આવશે. આવા ગુના બદલ વધુમાં વધુ ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલ, દંડ અથવા બંને સજા થઈ શકે છે. જોકે, આ સુધારો માત્ર ગીત પ્રત્યે અસહમતિ વ્યક્ત કરવા વિશે નહીં, પરંતુ તેના ગાનને ઇરાદાપૂર્વક અટકાવવા અથવા ગાન દરમિયાન વિક્ષેપ સર્જવા અંગે છે.
રાજ્યસભામાં કયું બિલ પસાર થયું?
બિલનું સત્તાવાર નામ The Prevention of Insults to National Honour (Amendment) Bill, 2026 છે. તેને 24 જુલાઈ 2026ના રોજ રાજ્યસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને 29 જુલાઈએ ગૃહ દ્વારા પસાર કરવામાં આવ્યું. આ બિલ કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય સાથે સંબંધિત છે અને મૂળ 1971ના કાયદાની કલમ 3માં સુધારો કરે છે.
હાલના કાયદા હેઠળ રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’નું ગાન જાણી જોઈને અટકાવવું અથવા તેનું ગાન કરતી સભામાં ખલેલ પહોંચાડવી દંડનીય છે. સુધારા બિલમાં આ જ જોગવાઈમાં “રાષ્ટ્રીય ગીત”નો સમાવેશ કરીને ‘વંદે માતરમ્’ના ગાનને પણ કાનૂની સંરક્ષણ આપવાનું સૂચવવામાં આવ્યું છે.
3 વર્ષની સજાની જોગવાઈ શું છે?
સુધારા બિલમાં પ્રસ્તાવિત કલમ 3 પ્રમાણે કોઈ વ્યક્તિ ઇરાદાપૂર્વક:
- રાષ્ટ્રગાન અથવા રાષ્ટ્રીય ગીતનું ગાન અટકાવે, અથવા
- આવા ગીતનું ગાન કરી રહેલી સભામાં વિક્ષેપ સર્જે,
તો તેને વધુમાં વધુ ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલ, દંડ અથવા જેલ અને દંડ બંને થઈ શકે છે.
અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે ત્રણ વર્ષ સુધીની મહત્તમ સજાની જોગવાઈ રાષ્ટ્રગાન સંબંધિત ગુના માટે મૂળ કાયદામાં અગાઉથી હતી. નવા બિલ દ્વારા તે જ કાનૂની જોગવાઈ રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ્’ સુધી વિસ્તારવામાં આવી છે.
‘વંદે માતરમ્’ રાષ્ટ્રગીત છે, રાષ્ટ્રગાન નહીં
ભારતનું રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ છે, જ્યારે ‘વંદે માતરમ્’ રાષ્ટ્રીય ગીત છે. બિલના હેતુ અને કારણોના નિવેદનમાં 24 જાન્યુઆરી 1950ની બંધારણસભાની બેઠકનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
તે સમયે બંધારણસભાના અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે જણાવ્યું હતું કે બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા રચાયેલ ‘વંદે માતરમ્’એ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ઐતિહાસિક ભૂમિકા ભજવી હતી અને તેને ‘જન ગણ મન’ની સમકક્ષ સન્માન આપવામાં આવશે.
અત્યાર સુધી કયા રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોને સંરક્ષણ મળતું હતું?
રાષ્ટ્રીય સન્માન અપમાન નિવારણ કાયદો, 1971 મુખ્યત્વે નીચેના રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો અને સંસ્થાકીય સન્માનને કાનૂની સુરક્ષા આપે છે:
- ભારતીય રાષ્ટ્રીય ધ્વજ
- ભારતનું બંધારણ
- રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’
સુધારા બિલ દ્વારા રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ્’ના ગાનને પણ આ કાયદાની કલમ 3ના દાયરામાં લાવવાનો પ્રસ્તાવ છે.
સરકારે બિલ લાવવાનું શું કારણ આપ્યું?
બિલના હેતુ અને કારણોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે હાલમાં ‘વંદે માતરમ્’નું ગાન ઇરાદાપૂર્વક અટકાવવા અથવા તેનું ગાન કરતી સભામાં ખલેલ પહોંચાડવા સામે કોઈ સ્પષ્ટ વિશિષ્ટ જોગવાઈ નથી.
આથી ‘વંદે માતરમ્’ને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે મળેલા સન્માનને કાનૂની આધાર આપવા અને તેના ગાનમાં જાણી જોઈને અવરોધ ઊભો કરનાર સામે કાર્યવાહી શક્ય બનાવવા માટે 1971ના કાયદામાં સુધારો સૂચવાયો છે.
ગૃહ રાજ્યમંત્રી નિત્યાનંદ રાયે શું કહ્યું?
રાજ્યસભામાં સરકાર તરફથી ગૃહ રાજ્યમંત્રી નિત્યાનંદ રાયે ચર્ચાનો જવાબ આપ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે આ બિલ માત્ર કાયદાકીય ફેરફાર નથી, પરંતુ ભારતની રાષ્ટ્રીય ચેતના, સાંસ્કૃતિક વારસા અને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના આદર્શો પ્રત્યેની સામૂહિક પ્રતિબદ્ધતા છે.
તેમણે કહ્યું કે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોનું સન્માન રાજકારણથી ઉપર હોવું જોઈએ અને આ બિલ કોઈ વ્યક્તિ કે વિચારધારા વિરુદ્ધ નહીં, પરંતુ દેશના સન્માનના હિતમાં લાવવામાં આવ્યું છે.
શું બિલ પસાર થતાં જ નવો કાયદો લાગુ થઈ ગયો?
રાજ્યસભામાં બિલ પસાર થવું સંસદીય પ્રક્રિયાનું મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, પરંતુ આ તબક્કે તેને સીધું અમલમાં આવેલો કાયદો કહેવું યોગ્ય નથી.
બિલને કાયદો બનવા માટે લોકસભાની મંજૂરી અને ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ સહિતની બંધારણીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી પડશે. રાજ્યસભામાં 29 જુલાઈ સુધીની સ્થિતિએ બિલ રાજ્યસભા દ્વારા પસાર થયું હતું.
‘વંદે માતરમ્’ની 150મી વર્ષગાંઠનું મહત્ત્વ
વર્ષ 2025-26 દરમિયાન ‘વંદે માતરમ્’ની રચના અને તેના ઐતિહાસિક વારસાની 150મી વર્ષગાંઠને ધ્યાનમાં રાખીને દેશભરમાં વિશેષ કાર્યક્રમો યોજવામાં આવ્યા છે. સંસદમાં પણ રાષ્ટ્રીય ગીતના ઐતિહાસિક અને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં રહેલા યોગદાન અંગે વિશેષ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
સરકારનું માનવું છે કે રાષ્ટ્રીય ગીતના 150 વર્ષના પ્રસંગે તેને સ્પષ્ટ કાનૂની સંરક્ષણ આપવાથી તેની ઐતિહાસિક ભૂમિકા અને રાષ્ટ્રીય સન્માન વધુ મજબૂત બનશે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
