ગુજરાતને વધુ હરિયાળું બનાવવા, આબોહવા પરિવર્તનના પડકારો સામે કુદરતી કવચ ઊભું કરવા અને બનાસકાંઠાના અર્ધશુષ્ક વિસ્તારમાં મોટા પાયે ગ્રીન ઝોન વિકસાવવાના સંકલ્પ સાથે ડીસા તાલુકાના ડાવસ ગામે મહત્વાકાંક્ષી ‘મહા વન કવચ’ પ્રોજેક્ટનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો છે.
બનાસ નદીના કિનારે લગભગ 120 એકર જમીનમાં આકાર લઈ રહેલો આ પ્રોજેક્ટ ગુજરાતનો પ્રથમ ‘મહા વન કવચ’ હોવાનું આયોજનકર્તાઓએ જણાવ્યું છે. સમગ્ર વિસ્તારમાં તબક્કાવાર 2 લાખથી વધુ વૃક્ષો ઉછેરી વિશાળ હરિત પટ્ટો વિકસાવવાનો લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો છે.
આ પર્યાવરણલક્ષી પહેલનો પ્રારંભ રાજ્યકક્ષાના વન અને પર્યાવરણ મંત્રી પ્રવીણભાઈ માળીના જન્મદિવસના અવસરે કરવામાં આવ્યો. દર વર્ષે 8 જુલાઈને તેમના સમર્થકો અને સ્થાનિક કાર્યકરો દ્વારા ‘ગ્રીન ડે’ તરીકે ઉજવવામાં આવતો હોવાના અહેવાલ છે અને આ વર્ષે તેને વિશાળ વૃક્ષારોપણ અભિયાન સાથે જોડવામાં આવ્યો છે.
જન્મદિવસની ઉજવણી નહીં, પ્રકૃતિ માટે ‘ગ્રીન ડે’
સામાન્ય રીતે રાજકીય નેતાઓના જન્મદિવસે વિવિધ સામાજિક કાર્યક્રમો યોજાતા હોય છે, પરંતુ પ્રવીણભાઈ માળીના જન્મદિવસને પર્યાવરણ સંરક્ષણ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
8 જુલાઈએ ડાવસ ખાતે યોજાયેલા માસ પ્લાન્ટેશન કાર્યક્રમને ‘ગ્રીન ડે’ના સ્વરૂપમાં ઉજવવામાં આવ્યો. કાર્યક્રમનો મુખ્ય સંદેશ હતો કે વ્યક્તિગત ઉજવણીને પ્રકૃતિ, વૃક્ષો અને આવનારી પેઢીના ભવિષ્ય સાથે જોડવામાં આવે.
આયોજન સાથે જોડાયેલી માહિતી મુજબ, આ પહેલ માત્ર એક દિવસના વૃક્ષારોપણ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ લાંબા ગાળે વન વિસ્તાર વિકસાવવા, વૃક્ષોની જાળવણી કરવા અને ડાવસને પર્યાવરણલક્ષી મોડેલ તરીકે ઊભું કરવાનો પ્રયાસ રહેશે.
120 એકરમાં ગુજરાતનું પ્રથમ ‘મહા વન કવચ’
ડીસા તાલુકાના ડાવસ ગામે બનાસ નદીના કિનારે લગભગ 120 એકરનો વિશાળ વિસ્તાર આ પ્રોજેક્ટ માટે પસંદ કરવામાં આવ્યો છે. કેટલાક આયોજન સંબંધિત પ્રચારમાં આ વિસ્તારને આશરે 210 વિઘા તરીકે પણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. સ્થાનિક અહેવાલોમાં તેને 120 એકર વિસ્તાર તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ વિશાળ વિસ્તારમાં લાખો વૃક્ષો, દેશી પ્રજાતિઓ, ઔષધીય વનસ્પતિ અને કુદરતી હરિત માળખું વિકસાવવાનો ઉદ્દેશ્ય છે.
‘વન કવચ’ મોડેલ ગુજરાત માટે નવું નથી. રાજ્ય સરકાર અગાઉ પણ અલગ-અલગ સ્થળોએ વન કવચ વિકસાવી ચૂકી છે. પરંતુ ડાવસનો પ્રોજેક્ટ તેના વિશાળ કદને કારણે ‘મહા વન કવચ’ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાત સરકારે અગાઉ પાવાગઢ નજીક જેપુરા ખાતે રાજ્યના બીજા વન કવચનું લોકાર્પણ કર્યું હતું.
2 લાખથી વધુ વૃક્ષોનું વિશાળ લક્ષ્ય
મહા વન કવચ પ્રોજેક્ટ હેઠળ આગામી સમયમાં કુલ 2 લાખથી વધુ વૃક્ષો ઉછેરવાનું લક્ષ્ય છે. પ્રથમ તબક્કામાં વિવિધ પ્રજાતિના આશરે 10 હજાર વૃક્ષોના વાવેતરની યોજના રજૂ કરવામાં આવી છે. બાદના તબક્કાઓમાં વધુ મોટા પાયે વૃક્ષારોપણ કરીને સમગ્ર વિસ્તારને ઘન હરિત પટ્ટામાં પરિવર્તિત કરવાનો ઉદ્દેશ્ય છે.
આયોજન સાથે જોડાયેલી માહિતીમાં લગભગ 25 પ્રકારની વનસ્પતિ અને વૃક્ષ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ કરવાની વાત કહેવામાં આવી છે. તેનો હેતુ માત્ર વૃક્ષોની સંખ્યા વધારવાનો નહીં, પરંતુ સ્થાનિક હવામાન અને જમીનને અનુરૂપ જૈવવિવિધતા વિકસાવવાનો છે.
મિયાવાકી પદ્ધતિથી ઝડપથી વિકસશે ઘન જંગલ
‘મહા વન કવચ’ની મહત્વપૂર્ણ વિશેષતાઓમાં મિયાવાકી પદ્ધતિનો ઉપયોગ સામેલ છે. મિયાવાકી મોડેલમાં મર્યાદિત જમીન પર વિવિધ સ્થાનિક પ્રજાતિઓનું ગીચ વાવેતર કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારના વાવેતરનો હેતુ ઝડપથી ઘન હરિયાળી ઊભી કરવાનો અને જમીનને કુદરતી વન જેવા ઇકોસિસ્ટમ તરફ લઈ જવાનો હોય છે.
ડાવસના પ્રોજેક્ટને લગતા પ્રચારમાં પણ મિયાવાકી પદ્ધતિથી મોટા પાયે વાવેતર કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. આ મોડેલ હેઠળ વિવિધ ઊંચાઈ અને પ્રકૃતિ ધરાવતી વનસ્પતિને એકસાથે વાવવામાં આવે તો પક્ષીઓ, જીવજંતુઓ અને અન્ય સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે પણ કુદરતી નિવાસસ્થાન ઊભું થઈ શકે છે.
માત્ર વૃક્ષારોપણ નહીં, ક્લાઇમેટ ચેન્જ સામે કુદરતી કવચ
આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ માત્ર વૃક્ષોની સંખ્યા વધારવાનો નથી. ગુજરાત સરકાર હાલમાં રાજ્યનું ગ્રીન કવર વધારવા, નદીકાંઠાના વિસ્તારોમાં વન વિકસાવવા અને ક્લાઇમેટ ચેન્જ સામે કુદરતી ઉકેલો ઊભા કરવાની દિશામાં વિવિધ પહેલ કરી રહી છે. રાજ્યના વન અને પર્યાવરણ વિભાગે પણ હરિત વિસ્તાર વધારવા અને Riverine Forest જેવા મોડેલ પર ભાર મૂક્યો છે.
બનાસ નદીના કિનારે વિશાળ વન વિસ્તાર વિકસાવવાથી લાંબા ગાળે જમીનના સંરક્ષણ, ધૂળ અને ગરમીના પ્રભાવમાં ઘટાડો, સ્થાનિક જૈવવિવિધતા અને પર્યાવરણ જાગૃતિ જેવા ક્ષેત્રોમાં લાભ મળવાની અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
પર્યાવરણ અને વિકાસ વચ્ચે સંતુલનનો પ્રયાસ
રાજ્યકક્ષાના વન અને પર્યાવરણ મંત્રી પ્રવીણભાઈ માળીએ પર્યાવરણ અને વિકાસ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાના અભિગમ પર ભાર મૂક્યો છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર વિકાસના પ્રોજેક્ટ જરૂરી છે, પરંતુ વિકાસ સાથે વૃક્ષો અને પર્યાવરણનું સંરક્ષણ પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.
આ સંદર્ભમાં તેમણે ‘Tree Cutting નહીં, Tree Plantation’નો અભિગમ અપનાવવાની વાત કરી છે. વિકાસકામમાં કોઈ વૃક્ષ કાપવાની અનિવાર્યતા ઊભી થાય તો તેના બદલે મોટા પ્રમાણમાં નવા વૃક્ષો ઊભા થાય તે પ્રકારની વિચારસરણી પર કામ કરવાની જરૂર હોવાનું તેમણે જણાવ્યું. પ્રોજેક્ટના કાર્યક્રમ દરમિયાન રજૂ કરાયેલા અભિગમ મુજબ, એક વૃક્ષના નુકસાન સામે મોટા પાયે નવા વૃક્ષો ઉછેરવાની સંસ્કૃતિ વિકસાવવાનો હેતુ છે.
ગુજરાત સરકારનું ગ્રીન કવર વધારવા પર વિશેષ ધ્યાન
ગુજરાતના વન અને પર્યાવરણ વિભાગની સત્તાવાર માહિતી મુજબ રાજ્યનો નોંધાયેલો વન વિસ્તાર તેની કુલ ભૌગોલિક જમીનની સરખામણીએ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં ઓછો છે. આથી સરકાર વન વિસ્તાર ઉપરાંત Forest Cover અને Trees Outside Forest એટલે કે પરંપરાગત જંગલની બહારના વૃક્ષ આવરણને પણ વધારવા પર ભાર મૂકી રહી છે.
2026માં રાજ્ય સરકારે ગ્રીન કવર વધારવા માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લીધા છે અને વૃક્ષારોપણને આબોહવા પરિવર્તન, વરસાદ, ઓક્સિજન અને પર્યાવરણના સંતુલન સાથે જોડ્યું છે. ડાવસનું ‘મહા વન કવચ’ આ વ્યાપક હરિત નીતિના સ્થાનિક અને વિશાળ પ્રયોગ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
બનાસકાંઠા જેવા વિસ્તારમાં કેમ મહત્વપૂર્ણ છે મહા વન કવચ?
બનાસકાંઠા ઉત્તર ગુજરાતનો એવો વિસ્તાર છે જ્યાં ગરમી, અનિયમિત વરસાદ અને અર્ધશુષ્ક પરિસ્થિતિઓ પર્યાવરણ માટે સતત પડકારરૂપ રહે છે. આવા વિસ્તારમાં મોટા પાયે સ્થાનિક અને હવામાન અનુકૂળ પ્રજાતિઓનું વાવેતર વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.
જો વૃક્ષોની યોગ્ય જાળવણી થાય અને પૂરતું પાણી, સુરક્ષા તથા લાંબા ગાળાનું સંચાલન કરવામાં આવે તો વિશાળ ગ્રીન ઝોન સ્થાનિક માઇક્રોક્લાઇમેટ, જમીન અને જૈવવિવિધતા પર સકારાત્મક અસર કરી શકે છે.
આથી પ્રોજેક્ટની સફળતા માત્ર કેટલા રોપા વાવવામાં આવ્યા તેના આધારે નહીં, પરંતુ આગામી પાંચ, દસ અને વીસ વર્ષમાં કેટલા વૃક્ષો ટક્યા અને કેટલું કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ વિકસ્યું તેના આધારે નક્કી થશે.
સાંસ્કૃતિક વન અને ઔષધીય વનસ્પતિનું પણ આયોજન
મહા વન કવચને માત્ર સામાન્ય પ્લાન્ટેશન સાઇટ તરીકે નહીં, પરંતુ બહુહેતુક પર્યાવરણ ક્ષેત્ર તરીકે વિકસાવવાની કલ્પના કરવામાં આવી છે. પ્રોજેક્ટના આયોજન મુજબ અહીં સાંસ્કૃતિક વન, ઔષધીય વનસ્પતિના વિભાગ અને પ્રકૃતિ આધારિત માર્ગો વિકસાવવાની દિશામાં પણ કામ કરવામાં આવશે.
સાંસ્કૃતિક વન દ્વારા ગુજરાતની પરંપરા અને પ્રકૃતિ વચ્ચેનો સંબંધ રજૂ થઈ શકે છે, જ્યારે ઔષધીય વનસ્પતિનો વિસ્તાર વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો અને સામાન્ય મુલાકાતીઓ માટે જ્ઞાનનું કેન્દ્ર બની શકે છે.
ભવિષ્યમાં સંશોધન કેન્દ્ર બનવાની સંભાવના
પ્રોજેક્ટ અંગે રજૂ કરવામાં આવેલી દૃષ્ટિ મુજબ, ડાવસનું મહા વન કવચ ભવિષ્યમાં પર્યાવરણ અને વનસ્પતિ સંબંધિત સંશોધન માટે મહત્વપૂર્ણ સ્થળ બની શકે છે. અહીં વિવિધ પ્રજાતિઓના વૃદ્ધિ દર, સ્થાનિક હવામાનમાં તેમની ક્ષમતા, મિયાવાકી પદ્ધતિની અસર, માટીની ગુણવત્તા અને જૈવવિવિધતામાં થતા ફેરફારોનો અભ્યાસ થઈ શકે છે. વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકો માટે આવા મોટા હરિત પ્રોજેક્ટ ‘લિવિંગ લેબોરેટરી’ જેવી ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
ઇકો-ટૂરિઝમનું કેન્દ્ર બનાવવાનો પણ લક્ષ્ય
લાંબા ગાળે પ્રોજેક્ટને ઇકો-ટૂરિઝમ સાથે જોડવાની પણ કલ્પના રજૂ કરવામાં આવી છે. જો સાંસ્કૃતિક વન, પ્રાકૃતિક માર્ગો, પક્ષી નિરીક્ષણ, ઔષધીય છોડ અને પર્યાવરણ શિક્ષણની સુવિધા વિકસાવવામાં આવે તો આ વિસ્તાર સ્થાનિક પ્રવાસનનું નવું કેન્દ્ર બની શકે છે.
બનાસ નદીનો કિનારો અને વિશાળ હરિત વિસ્તાર મળીને ડાવસને પ્રકૃતિપ્રેમીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને પરિવારો માટે વિશિષ્ટ સ્થળ તરીકે વિકસાવવાની સંભાવના ધરાવે છે.
બાળકો માટે પર્યાવરણની ખુલ્લી પાઠશાળા
આ પ્રોજેક્ટનો એક મહત્વપૂર્ણ પાસો પર્યાવરણ શિક્ષણ પણ છે. શહેરોમાં રહેતા અનેક બાળકો માટે જંગલ, સ્થાનિક વનસ્પતિ, ઔષધીય છોડ અને જીવસૃષ્ટિને કુદરતી વાતાવરણમાં નજીકથી સમજવાની તક મર્યાદિત હોય છે. મહા વન કવચ જેવી જગ્યાઓ શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે ખુલ્લી પર્યાવરણ પાઠશાળા બની શકે છે, જ્યાં પુસ્તકોથી આગળ વધીને પ્રકૃતિને પ્રત્યક્ષ જોઈ અને સમજી શકાય.
પક્ષીઓ અને સ્થાનિક જીવસૃષ્ટિ માટે નવું આશ્રયસ્થાન
લાખો વૃક્ષોનો વિશાળ વિસ્તાર વિકસે તો તે માત્ર માનવ સમાજ માટે જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક જીવસૃષ્ટિ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. વિવિધ ફળ, ફૂલ અને દેશી પ્રજાતિના વૃક્ષો પક્ષીઓ, મધમાખીઓ, પતંગિયાં અને અન્ય જીવજંતુઓ માટે ખોરાક તથા આશ્રય ઉપલબ્ધ કરાવી શકે છે.
જૈવવિવિધતાનું સાચું સંરક્ષણ ત્યારે થાય છે જ્યારે માત્ર વૃક્ષો નહીં, પરંતુ સમગ્ર Food Chain અને કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ ઊભું થાય.
સ્થાનિક રોજગારીને પણ મળી શકે નવી તક
આટલા વિશાળ વન વિસ્તારની સ્થાપના અને જાળવણી માટે લાંબા ગાળે માનવબળની જરૂર પડશે. વૃક્ષારોપણ, પાણી વ્યવસ્થા, છોડની દેખભાળ, સુરક્ષા, નર્સરી, પ્રાકૃતિક માર્ગો અને ભવિષ્યના ઇકો-ટૂરિઝમ માટે સ્થાનિક લોકોની ભાગીદારી જરૂરી બનશે. આથી પ્રોજેક્ટ પર્યાવરણ સાથે સ્થાનિક રોજગારી અને ગ્રામ્ય વિકાસની તકો પણ ઊભી કરી શકે છે.
વૃક્ષ વાવવું પૂરતું નહીં, તેનું જતન સૌથી મોટો પડકાર
મોટા વૃક્ષારોપણ અભિયાનોમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન રોપાઓના Survival Rateનો રહે છે. એક દિવસમાં લાખો છોડ વાવવાથી સફળતા નક્કી થતી નથી. પાણી, ફેન્સિંગ, પશુઓથી સુરક્ષા, રોગ નિયંત્રણ અને સતત દેખભાળ વગર વૃક્ષારોપણના લક્ષ્યો કાગળ પર જ રહી શકે છે.
આથી મહા વન કવચના લાંબા ગાળાના પરિણામ માટે મજબૂત Monitoring System અને નિયમિત જાળવણી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
ડાવસ બની શકે ‘ગ્રીન ગુજરાત’નું મોડેલ
જો બે લાખથી વધુ વૃક્ષોનું લક્ષ્ય સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થાય અને વાવેલા વૃક્ષો લાંબા ગાળે ટકી રહે તો ડાવસનો મહા વન કવચ સમગ્ર ગુજરાત માટે એક મોડેલ બની શકે છે. ઉત્તર ગુજરાતના અન્ય અર્ધશુષ્ક વિસ્તારોમાં પણ નદીકાંઠા, પડતર સરકારી જમીન અને યોગ્ય જાહેર વિસ્તારોમાં આવા વિશાળ હરિત ક્ષેત્રો વિકસાવવાની દિશામાં પ્રેરણા મળી શકે છે.
આ પ્રોજેક્ટનું સૌથી મોટું મહત્વ કદાચ એ જ છે કે તે વૃક્ષારોપણને એક દિવસના કાર્યક્રમમાંથી કાઢીને લાંબા ગાળાના હરિત વિકાસ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરે છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
