ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીને વધુ વેગ આપવા રાજ્ય સરકારે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. નવસારી, મોરબી, ભાવનગર અને છોટા ઉદેપુર જિલ્લામાં કુલ ₹20 કરોડના ખર્ચે ચાર આધુનિક ‘સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ’ (Center of Excellence) સ્થાપવામાં આવશે. આ કેન્દ્રો દ્વારા ખેડૂતોને પ્રાકૃતિક ખેતીની તાલીમ, બાયો-ઇનપુટ્સ, ગુણવત્તાયુક્ત બિયારણ અને રોપા, માટી પરીક્ષણ સહિતની વિવિધ સુવિધાઓ એક જ સ્થળે ઉપલબ્ધ કરાવવાનો હેતુ છે.
રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતજીના માર્ગદર્શન હેઠળ ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વ્યાપક અભિયાન ચાલી રહ્યું છે. હવે આ અભિયાનને વધુ સુદૃઢ અને સુસંગઠિત બનાવવા માટે ચાર જિલ્લાઓમાં આધુનિક કેન્દ્રોની સ્થાપના કરવામાં આવશે. આ પ્રોજેક્ટ માટે વર્ષ 2026-27ના બજેટ અંતર્ગત ₹20 કરોડની વહીવટી મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીને મળશે નવી દિશા
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવી, ખેતીનો ખર્ચ ઘટાડવો અને રસાયણોના ઉપયોગમાં ઘટાડો કરવો કૃષિ ક્ષેત્ર માટે મહત્ત્વના પડકારો બન્યા છે. આવી સ્થિતિમાં પ્રાકૃતિક ખેતી ખેડૂતો માટે એક વિકલ્પ તરીકે ઝડપથી આગળ વધી રહી છે.
પ્રાકૃતિક ખેતીમાં સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ કુદરતી સંસાધનો અને દેશી ગાય આધારિત વિવિધ બાયો-ઇનપુટ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેના કારણે બહારથી ખરીદવામાં આવતા ખાતર અને અન્ય ઇનપુટ્સ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે. રાજ્ય સરકારનું લક્ષ્ય આ પદ્ધતિ અંગે ખેડૂતોને વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવહારુ તાલીમ ઉપલબ્ધ કરાવવાનું છે.
આ ચાર જિલ્લામાં બનશે ‘સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ’
પ્રથમ તબક્કામાં ગુજરાતના ચાર અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં પ્રાકૃતિક ખેતી માટે સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ સ્થાપવાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
નવસારી: વાંસદા તાલુકાના નાની ભમતી ગામ ખાતે કેન્દ્ર સ્થાપવામાં આવશે.
મોરબી: હળવદ તાલુકા મથક ખાતે સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ ઊભું કરવામાં આવશે.
ભાવનગર: સિહોર તાલુકાના વળાવડ ગામ ખાતે કેન્દ્ર બનાવવામાં આવશે.
છોટા ઉદેપુર: જેતપુર પાવી તાલુકાના ચૂડેલ ગામ ખાતે પ્રાકૃતિક ખેતીનું કેન્દ્ર સ્થાપવામાં આવશે.
આ ચારેય કેન્દ્રોના સ્થાપન, સંચાલન અને દેખરેખની જવાબદારી ગુજરાત પ્રાકૃતિક કૃષિ વિકાસ બોર્ડને સોંપવામાં આવી છે.
એકસાથે 100 ખેડૂતોને તાલીમ આપવાની વ્યવસ્થા
આ સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સને માત્ર પ્રદર્શન કેન્દ્ર તરીકે નહીં, પરંતુ પ્રાકૃતિક ખેતીના ‘મોડેલ કેમ્પસ’ તરીકે વિકસાવવાનું આયોજન છે. દરેક કેન્દ્ર ખાતે એકસાથે 100 ખેડૂતોને તાલીમ આપી શકાય તેવી આધુનિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવશે.
તાલીમ દરમિયાન ખેડૂતો માટે રહેવા અને જમવાની વ્યવસ્થા ઉપરાંત આધુનિક ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ સાધનો દ્વારા પ્રાકૃતિક ખેતીની વિવિધ પદ્ધતિઓ સમજાવવામાં આવશે.
પહેલેથી પ્રાકૃતિક ખેતી કરતા ખેડૂતોને નવી પદ્ધતિઓ અને ટેકનોલોજી અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે. જ્યારે રાસાયણિક ખેતીમાંથી પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ આગળ વધવા ઇચ્છતા ખેડૂતોને શરૂઆતથી જરૂરી તાલીમ અને વ્યવહારુ માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે.
જીવામૃતથી નિમાસ્ત્ર સુધી, બાયો-ઇનપુટ્સ બનાવવાની મળશે તાલીમ
આ કેન્દ્રોની એક મોટી વિશેષતા બાયો-ઇનપુટ્સ રહેશે. ખેડૂતોને દેશી ગાય આધારિત જીવામૃત, ઘન જીવામૃત, બીજામૃત અને નિમાસ્ત્ર સહિતના પ્રાકૃતિક ખેતીમાં ઉપયોગી વિવિધ ઇનપુટ્સ તૈયાર કરવાની પ્રાયોગિક તાલીમ આપવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત કેન્દ્રો ખાતે મોટા પાયે બાયો-ઇનપુટ્સ તૈયાર કરીને ખેડૂતોને સસ્તા અથવા નજીવા દરે ઉપલબ્ધ કરાવવાની પણ યોજના છે. પરિણામે ખેડૂતોને પ્રાકૃતિક ખેતી માટે જરૂરી સામગ્રી મેળવવા માટે અન્ય સ્થળોએ જવાની જરૂરિયાત ઘટી શકે છે.
બિયારણ, રોપા, કટીંગ અને કલમો પણ મળશે
સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સમાં માત્ર તાલીમ જ નહીં, પરંતુ ખેડૂતોને ખેતી માટે જરૂરી ગુણવત્તાયુક્ત સામગ્રી પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે. વિવિધ પાકોના શુદ્ધ બિયારણ ઉપરાંત આચ્છાદન (Mulching) માટેની સામગ્રી, બાગાયતી પાકોના ગુણવત્તાયુક્ત રોપા, કટીંગ અને કલમો તૈયાર કરીને ખેડૂતોને ઉપલબ્ધ કરાવવાનું આયોજન છે.
આ સુવિધાથી ખાસ કરીને બાગાયતી પાક અને વૈવિધ્યસભર ખેતી તરફ આગળ વધતા ખેડૂતોને એક જ સ્થળેથી માર્ગદર્શન અને જરૂરી સામગ્રી મળી શકશે.
Soil Testing માટે લેબોરેટરીની સુવિધા
ખેતીમાં જમીનની સ્થિતિ સમજવી અત્યંત જરૂરી છે. આ માટે સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ ખાતે માટી પરીક્ષણ (Soil Testing) માટેની સુવિધા ઊભી કરવામાં આવશે.
આ સાથે કૃષિ ઉત્પાદનોની ગુણવત્તાની ચકાસણી માટે લેબોરેટરી અને જરૂરી માર્ગદર્શનની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે. ખેડૂતોને પોતાની જમીનની સ્થિતિ અને પાકની જરૂરિયાતને સમજવામાં આ સુવિધા ઉપયોગી બનશે.
પંચસ્તરીય પ્રાકૃતિક ખેતી મોડેલનું પ્રત્યક્ષ નિદર્શન
ખેડૂતો માત્ર વર્ગખંડમાં તાલીમ મેળવે એટલું જ નહીં, પરંતુ પ્રાકૃતિક ખેતીને ખેતરમાં પ્રત્યક્ષ જોઈ અને સમજી શકે તેવી વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવશે.
ખેડૂતોને પંચસ્તરીય પ્રાકૃતિક ખેતી મોડેલ, મિશ્ર પાક અને સહજીવી પાક પદ્ધતિ સહિતની વિવિધ પદ્ધતિઓનું ખેતરમાં પ્રત્યક્ષ નિદર્શન કરાવવામાં આવશે.
જરૂરિયાત અનુસાર નિષ્ણાતો ખેડૂતોના ખેતર સુધી જઈને પણ માર્ગદર્શન આપશે. આ વ્યવસ્થાનો હેતુ તાલીમ દરમિયાન મેળવેલા જ્ઞાનને ખેડૂતો પોતાના ખેતરમાં અસરકારક રીતે લાગુ કરી શકે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
Post-Harvestથી Value Addition સુધી મળશે માર્ગદર્શન
ખેડૂત માટે માત્ર પાકનું ઉત્પાદન જ નહીં, પરંતુ ઉત્પાદન બાદ તેની યોગ્ય જાળવણી અને બજારમાં સારો ભાવ મેળવવો પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી આ કેન્દ્રો પર ખેડૂતોને Post-Harvest Processing, સંગ્રહ, પેકેજિંગ અને Value Addition અંગે પણ તાલીમ આપવાનું આયોજન છે.
આ પ્રકારની તાલીમ ખેડૂતોને પોતાના ઉત્પાદનોને વધુ સારી રીતે બજારમાં રજૂ કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. ખાસ કરીને પ્રાકૃતિક રીતે ઉત્પાદિત કૃષિ પેદાશોના બ્રાન્ડિંગ અને મૂલ્યવર્ધનથી ખેડૂતો માટે નવી બજાર તકો ઊભી થઈ શકે છે.
ખેડૂતોનો ખેતી ખર્ચ ઘટાડવા પર ભાર
પ્રાકૃતિક ખેતીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ રાસાયણિક ખાતરો અને મોંઘા કૃષિ ઇનપુટ્સ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને ખેડૂતોના ઉત્પાદન ખર્ચમાં ઘટાડો કરવાનો છે. સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ સામગ્રીમાંથી બાયો-ઇનપુટ્સ તૈયાર કરવાની પદ્ધતિ ખેડૂતો માટે ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
સાથે જ જમીનની ગુણવત્તા જાળવવા, પર્યાવરણ પર રાસાયણિક ખેતીની અસર ઘટાડવા અને ગ્રાહકો સુધી વધુ કુદરતી રીતે ઉત્પાદિત ખાદ્યપદાર્થો પહોંચાડવાની દિશામાં પણ આ પહેલ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
₹20 કરોડના ચાર કેન્દ્રો ખેડૂતો માટે બનશે ‘વન-સ્ટોપ સેન્ટર’
નવસારી, મોરબી, ભાવનગર અને છોટા ઉદેપુરમાં સ્થાપવામાં આવનારા ચાર સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ પ્રાકૃતિક ખેતી કરતા અથવા પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ આગળ વધવા ઇચ્છતા ખેડૂતો માટે ‘વન-સ્ટોપ સેન્ટર’ તરીકે કામ કરશે.
એક જ સ્થળે તાલીમ, બાયો-ઇનપુટ્સ, બિયારણ, રોપા, માટી પરીક્ષણ, ખેત-નિદર્શન અને પાકના મૂલ્યવર્ધન અંગે માર્ગદર્શન મળવાથી ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીના વિસ્તારને વધુ વેગ મળવાની અપેક્ષા છે.
અમારી યુટ્યુબ ચેનલને લાઈક, શેર અને સબસ્ક્રાઈબ કરશો
हमारी यूट्यूब चैनल को लाइक, शेयर और सब्सक्राइब करे
Like, Share and Subscribe our YouTube channel
